वायुपुराणम्

ब्रह्मा विनयपूर्वकं प्रणम्य पुनः तान् उवाच—“अस्मिन्संसारे मम अनुमत्याः विना कः स्वातन्त्र्यं अर्हति? सर्वं मया व्याप्तं, तस्मात्, सत्त्वाः स्वेच्छया कुर्वन्तु शुभं वा अशुभं वा, कथं स्यात्? यद् यद् वस्तु अस्ति लोके, सत्त्वयुक्तं वा निरस्तत्त्वं वा, तद् बुद्ध्या च आत्मना च मया व्याप्यते; कः मां अतिवर्तते? यद् यद् सत्त्वैः चिन्त्यते, यद् यद् तेषां नियुज्यते, यद् यद् विचार्यते, तत् सर्वं मया ज्ञायत इति। इदं चराचरं विश्वं मया स्वभावेन प्रतिष्ठापितम्; कथं तस्य विनाशं इच्छेयम्? यतः सृष्ट्यर्थं अहं अत्र प्रादुरासम्, नान्यथा; कः चात्र अकुर्वन् कर्म, मम इच्छया मोक्षं प्राप्नुयात्?” एवं ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, भगवत्प्रजापतिना निगृहीतानां देवतानां चेतांसि मोहितानि दृष्ट्वा, जयाः पुनः तान् उपालिप्य उवाच—“पूर्वं यः त्यागः मयि चित्तं कृत्वा युष्माभिः कृतः, स तु निष्फलः अपूर्णश्च अभवत्; तस्मात्, देवाः, भविष्यति जन्मसु सुखं। स्वेच्छया, देवश्रेष्ठाः, भवतः जन्म भविष्यति; किन्तु षड् मन्वन्तरेषु सर्वे मोहिताः भविष्यथ। वैवस्वतादि-मन्वन्तरान्ते, तद्विज्ञाय, ब्रह्मा तत्र पुरातनं श्लोकं शशंस। ‘ये त्रैविद्यं ब्रह्मचर्यं प्रजननं श्राद्धं यज्ञं दानं च आचरन्ति, रागरहिताः सन्तः, अप्रशंसन्याः भवन्ति।’ तं श्लोकं दृष्ट्वा, जयाः देवतान् उवाच—‘वैवस्वत-मन्वन्तरान्ते, यूयं मम समीपं आगमिष्यथ।’ ततः सह मया, यूयं नित्यसिद्धिं प्राप्स्यथ। इति उक्त्वा, ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानं जगाम। भगवतः अन्तर्धाने कृते, देवाः निर्भयाः योगबलसमन्विताः अणिमाद्यैः सिद्धिभिः युक्ताः शरणं जग्मुः। तेषां शरीरेभ्यः द्वादश सरांसि उत्पन्नानि, जयाः नाम, सागरसमानि। ततः स्वायम्भुवस्य सृष्टौ, तेषां शरीरेभ्यः रुचेः अजितायां अजितः द्वादशवपुः देवाः जाताः। विधिः, ऋषयः, क्षेमः, नन्दः, अव्ययः, प्राणः, अपानः, सुधामा, क्रतुः, शक्तिः, व्यवस्थितः—एते द्वादश अजिताः मनसः सुताः स्मृताः। ते देवैः सह स्वायम्भुवे प्रथमं यज्ञभागिनः अभवन्; अनन्तरं स्वारोचिषे मन्वन्तरे तुषितायां स्वरुचिषः पुत्राः पुनः जाताः। ते तुषिताः, प्राणा देवाः, चरन्तः इति ख्याताः; पुनः उत्तम-मन्वन्तरे तुषिता देवाः एव प्रादुर्भूताः। तत्र उत्तम-मन्वन्तरे, उत्तमस्य शुभाः पुत्राः सत्यानां सत्या जाताः; तस्मात् तत्र देवाः सत्याः इति कथ्यन्ते। ते सत्याः तृतीयद्वापरे यज्ञभागिनः अभवन्; तामसे मन्वन्तरे पुनः सत्याः देवाः प्रादुर्भूताः। तत्र हर्षस्य द्वादश पुत्राः तामसे मन्वन्तरे जाताः; ते हरयः देवाः यज्ञभागिनः अभवन्। चर्षणु-मन्वन्तरे तेषां हरयाणां वैकुण्ठायां जन्म अभवत्; पञ्चमे मन्वन्तरे वैकुण्ठाः देवाः चर्षणोः जाताः। वैकुण्ठा देवाः चाक्षुष-मन्वन्तरे प्राप्ताः, तदा धर्मस्य साध्यायां द्वादश पुत्राः जाताः। चाक्षुष-मन्वन्तरान्ते साध्याः क्षीणाः, वैवस्वतस्य मनोः सृष्टिः आगता। तत्र प्रथमत्रेतायां, वैवस्वत-मन्वन्तरे, साध्याः अंशेन अदितेः, मरीचिकश्यपयोः जाताः। एवं वर्तमान-मन्वन्तरे द्वादश आदित्याः जाताः; चाक्षुष-मन्वन्तरे ते उदिताः। स्वायम्भुवे मन्वन्तरे द्वादश अमराः साध्याः जाताः; एवं जयाः आद्याः तदा शापात् अभवन्। यः श्रद्धया एषां सप्तधा देवोत्पत्तिं भगवता उक्तां पठति, स धर्मपथात् न पतति। एवं सप्त जयावताराः सप्तस्वभावयुक्ताः मया अद्य वर्णिताः। किम् अन्यत् श्रोतुम् इच्छथ? तत् श्रुत्वा, ऋषयः ऊचुः—“दैत्यदानवगन्धर्वसर्पराक्षससर्वभूतभूतपिशाचमृगपक्षिवनस्पतिनां उत्पत्तिविनाशं विस्तारतः कथय।” सुतः तान् ऋषीन् प्रति उवाच—“श्रुतं हि, कश्यपस्य दित्यां द्वौ पुत्रौ अभवताम्। तौ कश्यपस्य पुत्रौ सर्वेषां ज्येष्ठौ स्मृतौ, ये कश्यपस्य दीर्घाश्वमेधदिने जातौ। तयोः ज्येष्ठः हिरण्यकशिपुः नाम, स ऋत्विजां स्थानं अवाप्तवान्; दित्याः गर्भात् निष्क्रान्तः, सभायाम् उपविष्टः, तस्मात् हिरण्यकशिपुः इति ख्यातिम् अवाप्तवान्। भगवन्, हिरण्यकशिपोः जन्ममाहात्म्यं विस्तारतः कथय।” कश्यपस्य अश्वमेधः प्राचीनकाले पुष्करे कृतः, यत्र ऋषिदेवगन्धर्वैः पावितं शोभितं च। कथायाः आरम्भे, शास्त्रविधिना पञ्च सुवर्णासनानि सम्यक् विन्यस्तानि। तत्र कुशैः शुद्धानि त्रयः आसनानि, कूर्चस्य च एकं; तत्र चत्वारः ऋत्विजः न्यस्यन्ते। होत्रुः दिव्यं सुवर्णासनं, दिव्यशय्यया आच्छादितम्, तत्र आसितम्। दितिः गर्भवती पत्नीरूपेण तिष्ठन्ती, तस्याः गर्भधारणं दशसहस्रवर्षाणि अभवत्। एवं सप्तधा देवोत्पत्तिः, जयानां चरितं, हिरण्यकशिपोः जन्म च, संक्षिप्तेन आख्यातम्।