वायुपुराणम्

शृणु, मुनिवर, दिव्यकथामिमां यथाश्रुतम्। विजयो, सुजयः, मनोद्यायनः, सुमतिः, सुपरीः, विज्ञातः, अर्थपति—एते भविष्यन्ति स्म देवताः। ततोऽन्ये पृथुकाः श्रूयन्ते—अजिष्टः, शाक्यनः, वानपृष्ठः, शङ्करः, सत्यधृष्णुः, विष्णुः, विजयः, अजितश्च—एते पृथुकाः सुरेषु स्मृताः। अथ लेखानां प्रवृत्तिं वक्ष्यामि—मनोजवः, प्रघासः, प्रचेताः, महायशाः, वातः, ध्रुवक्षिति, अद्भुतः, अवनः, बृहस्पतिश्च—एते लेखाः कीर्त्यन्ते। तेषु मनोजवो बलवानिन्द्रः अभवत्; उन्नतः, भार्गवः, हविष्मानङ्गिरसः च तत्र प्रसिद्धाः। सुधामा, कश्यपः, वासिष्ठः, विरजः, अतिमानः, पौलस्त्यः, सहिष्णुः, पौलहः, मधुरा, त्रेयश्च—एते सप्त चाक्षुषेऽन्तरे गण्यन्ते। ऊरुः, पूरुः, शतद्युम्नः, तपस्वी, सत्यवाक्, कृतिः, अग्निष्टुदः, अतिरात्रः, सुद्युम्नः—एते नव सन्ति। अभिमन्युः दशमः; एते मनोः पुत्राः, नद्वाल्यां जाताः; चाक्षुषस्य एते पुत्राः षष्ठे स्थानक्रमे। वैवस्वतस्य महात्मनः सृष्टिः सम्यगुक्ता; तां विस्तारपूर्वकं क्रमशः वर्णितवानस्मि। चाक्षुषस्य वंशे कश्यपकुले चाक्षुषस्य उत्तरः जातः; तस्मिन्सन्ताने येऽन्ये उत्पन्नाः, तान् सत्येन वद। सूतः उवाच—संक्षेपेण चाक्षुषस्य सृष्टिं शृणु; तस्य वंशे वेनपुत्रः पृथुर्नाम प्रख्यातवीर्यः अभवत्। अन्ये च प्रजापतयः—दक्षः, प्राचेतसः; अत्रिः प्रजापतिः उत्तानपादं पुत्ररूपेण स्वीकृतवान्। दक्षस्य पुत्रः प्रजापतेः सन्ततिषु राजा अभवत्; सः स्वायम्भुवेन अत्रये किञ्चित्कारणाय दत्तः। यदा चाक्षुषस्य भविष्यत् मन्वन्तरं आगमिष्यति, तदा षष्ठं विस्तारतः कथयिष्यामि, द्विजश्रेष्ठ। उत्तानपादात् चत्वारः कन्याः अभवन्—सूनृता, वित्तभाविनी, अधिधर्मा धर्मपत्नी लक्ष्मीः च; अधिधर्मा शुभा ध्रुवस्य माता अभवत्; लक्ष्म्याः धर्मपत्नीभ्यः शुचिस्मिता नाम कन्या जाताऽभवत्। उत्तानपादः ध्रुवं, कीर्तिमन्तं, अयस्मन्तं, वसुं, द्वे कन्ये—शुचिस्मितां, मनस्विनीं, स्वरां च—जनयामास; एवं त्रीन् पुत्रान् कीर्तयन्ति। ध्रुवः महाबलवान् दश वर्षाणि दिव्यानि अन्नं विना तपश्चर्यम् अकरोत्, महतीं कीर्तिं इच्छन्। प्रथमायां त्रेतायुगायां स्वायम्भुवस्य पौत्रः योगेन जीवन् परमां कीर्तिम् अर्हताम् इच्छन्। तस्मै प्रसन्नः ब्रह्मा तारेषु श्रेष्ठं स्थानं ददौ—यत्र नोदयस्ति नास्तमयः, रमणीयं च, अविनाशि च। तस्यातुलां समृद्धिं महत्त्वं च दृष्ट्वा, दैत्याचार्यः, असुरगुरुः, उशना एकं श्लोकं जगौ—"अहो तपसो बलम्! अहो विद्या! अहो हविः!" सप्तर्षयः तं ध्रुवं उपरि स्थितं कृत्वा, स्वर्गे प्रतिष्ठापयामासुः; स भगवान् व्योम्नः अधिपः अभवत्। ध्रुवात् पुष्टिः, भव्यः च जातः; पृथिव्या एव ते समुत्पन्नाः। पुष्टिः उक्तवती—"मम छायां भूहि," इति; भव्यः तां पत्नीं कृत्वा जगत्पतिः अभवत्। यदा तेन सत्यं उक्तम्, तदा सा स्त्री दिव्यरूपिणी, छायायुक्ता, दिव्याभरणभूषिता प्रादुरभवत्। छायायां पुष्टिः पञ्च निष्कलङ्कान् पुत्रान् अप्रासूत—प्राचीनगर्भः, वृषकः, व्रुकः, व्रुकलः, धृतिश्च। प्राचीनगर्भस्य पत्नी भूवर्चाः उदारधियं नाम राजानं अपत्यं अपादयत्, यः पूर्वजन्मनि इन्द्रः आसीत्। सहस्रवर्षान्ते स एकवारं भोजनम् अकरोत्; एवं मन्वन्तरं सम्पूर्य इन्द्रपदं प्राप। भद्रा उदारधये दिवंजयं पुत्रं अपादयत्; दिवंजयात् वराङ्गी रिपुं रिपुञ्जयं च अपादयत्। बृहती रिपोः पत्नी चाक्षुषं सर्वतेजसम् अपादयत्; पुष्करिणी, वारुणी च चाक्षुषमणुं प्रजापतेः, महात्मनः अरण्यस्य पुत्रं अपादयताम्। मनोः नद्वलायां शुभाः पुत्राः अभवन्; वैराजप्रजापतेः कन्यायां च। ऊरुः, पूरुः, शतद्युम्नः, तपस्वी, सत्यवाक्, कविः, अग्निष्टुदः, अतिरात्रः, सुद्युम्नः—एते नव; अभिमन्युः दशमः; नद्वलायां मनोः पुत्राः अभवन्। आग्नेयी महातेजस्विनी जङ्घाभ्यां षट् पुत्रान् अपादयत्—अङ्गः, सुमनसः, स्वातिः, क्रतुः, अङ्गिराः, शिवः। अङ्गात् एकः पुत्रः सूनिथः जातः; ततो वेनः अभवत्; वेनस्य दुष्कृत्येन महाक्रोधः उत्पन्नः। लोकहितार्थं ऋषयः वेनस्य दक्षिणहस्तं मन्थित्वा, तस्मात् महान् राजा विन्यः नाम पृथुः उत्पन्नः, यः सर्वत्र प्रसिद्धः। सः धनुष्मान् कवचयुक्तः तेजसा दीप्तः जातः; पृथुर्वैनीयः क्षत्रियवंशसम्भूतः सर्वलोकान् अपालयत्। तस्य स्तुत्यर्थं सुतः च मागधः च उत्पन्नौ। तस्य बुद्धिमतः महात्मनः पृथोः पृथिवी देवैः ऋषिगणैः च सह धान्यार्थं दुहिता; लोकजीवनाय तेन सागरमन्थनवत् पृथिवी दुहिता। पितरः, दानवाः, गन्धर्वाः, अप्सरसां गणाः, सर्वे पुण्यजनाः, ओषधयः, पर्वतानि च पृथिवीं दुहुः। तेषां तेषां पात्रेषु पृथिवी दुहिता; सा यथाकामं पयः ददौ; तेन सः सर्वलोकान् पोषयामास। ऋषयः ऊचुः—"महामते, पृथोः जन्म विस्तारतः कथय, यथा पृथिवी तेन महात्मना पूर्वं दुहिता, तद् वर्णय।" "देवैः, नागैः, ब्रह्मर्षिभिः, यक्षैः, गन्धर्वैः, अप्सरःगणैः च, यथा पुरा कृतं, तदपि कथय" इति।