पत्नीसंयोगे गृह्ययज्ञे च स एव पुरुषः आरम्भं कृतवान्, तत्रैव ब्रह्मा उक्त्वा सन्दिग्धमगमत्। तदनन्तरं, परमेश्वरस्य वचनानि तैः न स्वीकृतानि; अत्र सत्यम् कर्म वाक्-मनः-कायसम्भूतमेव। ये तत्र स्थिताः, कर्मणि दोषदृष्टयः, कर्मफलस्य हानिवृद्धिसंयुक्तत्वं च पश्यन्ति। जन्मनिन्दकाः ते अक्लान्ताः, निरुपाधिकाः च अभवन्; सततम् इच्छन्तः, तु विरक्ताः, दोषदर्शिनः च। धनधर्मकामान् परित्यज्य, आत्मशक्तिज्ञानाश्रयिणः, संयततेजसः च स्थिताः। तदनु, तेषां निश्चयं ज्ञात्वा, ब्रह्मा कोपितः अभवत्; ततः, उत्साहविहीनः स ब्रह्मा तान् देवान् इदं वचनम् अब्रवीत्— "सृष्ट्यर्थमेव यूयं अत्र; अहं प्रजापतिः, न अन्यथा। पूर्वं हि मया उक्तं—'सृजध्वं, जयध्वं' इति। यतो मम वाक्यानवधानात्, विरक्तिं समाश्रित्य, स्वजन्मनिन्दया, न सन्तोषं प्रजासु अकुर्वत। अमृतत्वकामनया च कर्म परित्यज्य, माम् अवज्ञाय, सप्तकृत्वः गमिष्यथ।" एवं ब्रह्मणा शप्ताः, देवाः जयां प्रसीदन्तः ऊचुः—"हे महात्मन्, अज्ञानकृतं तत् क्षन्तुम् अर्हसि।" विनयेन प्रणम्य, ब्रह्मा पुनः तान् अब्रवीत्—"अत्र लोके, मम अनुमतिं विना, कः स्वतन्त्रः भवितुम् अर्हति? सर्वं मया व्याप्यते, कथं सत्त्वानि स्वेच्छया, शुभाशुभयोः, कर्म कुर्वन्ति? यद् अस्ति, सत्त्वयुक्तं वा, निरस्तत्त्वं वा, तन्मया बुद्ध्यात्मना व्याप्यते; कः मम अतिवर्तते? यत् सत्त्वैः विचिन्त्यते, यत् तेषां विधीयते, यच्च मन्यते, तत् सर्वं मया विज्ञातम्। एषः जगत् चराचरः, मया स्वभावेन स्थापितः; कथं तस्य नाशं इच्छेयम्? सृष्ट्यर्थमेव मम अवतारः, न अन्यथा; अत्र कर्मानुष्ठानं विना, मदीयेन इच्छया, कः मुक्तिं लभेत?" एवं, तेषां विमूढचित्तानां देवतानां, प्रजापतिना निगृहीतानां, जयः पुनः तान् उपालभत। "पूर्वं युष्माभिः मम भावनया संन्यासः कृतः, स च निष्फलः अपूर्णश्च; तस्मात्, भविष्यजन्मसु, सुखं भविष्यति। स्वेच्छया, देवश्रेष्ठाः, जन्म भविष्यति; किन्तु षड् मन्वन्तरेषु, सर्वे मोहिता भविष्यथ।" वैवस्वतादिमन्वन्तरान्ते, इति ज्ञात्वा, तत्रैव ब्रह्मा पुरातनं श्लोकं जजाप—"त्रैवेद्यं ब्रह्मचर्यं च प्रजननं श्राद्धयज्ञदानानि च, रागरहितः सन्, परस्तुत्यै न वर्तते।" एवं तं श्लोकं दृष्ट्वा, जयः देवतान् अब्रवीत्—"वैवस्वतमन्वन्तरान्ते, यूयं मम समीपं आगमिष्यथ। ततः सह मया, नित्यसिद्धिं प्राप्स्यथ।" इत्युक्त्वा, ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। तस्य अन्तर्धाने, देवाः निर्भयाः, अणिमाद्यैः योगबलसमन्विताः, शरणम् उपगताः। तेषां शरीरेभ्यः द्वादश सरांसि उत्पन्नानि, यानि "जया" इति विख्यातानि, समुद्रसमानि। ततः स्वायम्भुवसृष्टौ, देवाः अजितायाः ऋचेरपत्याः अजितद्वादशरूपाः अभवन्। विधिः, ऋषयः, क्षेमः, नन्दः, अव्ययः, प्राणः, अपानः, सुधामा, क्रतुः, शक्तिः, व्यवस्थितः—एते द्वादश मनसः जाताः अजिताः स्मृताः। ते देवैः सह, स्वायम्भुवे प्रथममन्वन्तरे यज्ञभागिनः अभवन्; अनन्तरं, स्वारोचिषे मन्वन्तरे, तुषितायाः पुनः स्वरुचिसुताः जाताः। ते तुषिताः, प्राणाख्याः देवाः, गच्छन्तः स्म; उत्तममन्वन्तरे पुनः तुषितदेवाः एव अभवन्। ततः, उत्तममन्वन्तरे, उत्तमस्य शुभपुत्राः सत्यायाः जाताः; तस्मात् तत्र सत्या देवताः स्मृताः। सत्याः तृतीये द्वापरमन्वन्तरे यज्ञभागिनः अभवन्; तामसे मन्वन्तरे पुनः सत्यादेवाः प्रादुरभवन्। तामसे मन्वन्तरे, हर्षस्य द्वादशपुत्राः अभवन्; ते हरयः देवाः यज्ञभागिनः अभवन्। चरिष्णुमन्वन्तरे, ते हरयः देवाः वैकुण्ठायाः जाताः; पञ्चमे मन्वन्तरे, वैकुण्ठाः देवाः चरिष्णोः अभवन्। वैकुण्ठदेवाः चाक्षुषमन्वन्तरे आगत्य, साढ्यायाः धर्मपुत्राः द्वादश अभवन्। चाक्षुषमन्वन्तरान्ते साढ्याः क्षीणाः, वैवस्वतमनुसृष्टिः आगता। प्रथमत्रेतायुगादौ, वैवस्वतमन्वन्तरे, साढ्याः अंशतः अदितेः, मरीचिकश्यपाभ्यां जाताः। एवं वर्तमानमन्वन्तरे, द्वादश आदित्या अभवन्; चाक्षुषमन्वन्तरे ते उदिताः। स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, द्वादश अमराः साढ्याः अभवन्; एवं, आद्ये जयाः तदा शापात् अभवन्। यः श्रद्धया, एषां सप्तविधं देवोत्पत्तिं भगवता उक्तां पठति, स धर्मात् न पतति। एवं सप्तविधा जयानां, सप्तलक्षणयुक्ताः, मया अद्य वर्णिताः। किं अन्यत् श्रोतुम् इच्छसि?