वायुपुराणम्

नैमिषारण्ये तपस्विनः श्रुत्वा ब्रह्मर्षेः वाक्यं, क्रमशः सुतं श्रेष्ठं रोमहरषणं प्रश्नं अपृच्छन् — “कथं सप्त देवाः मन्वन्तरेषु उत्पन्नाः, तत्र इन्द्रः विष्णुश्च, अदित्याः बलिनः, सर्वं विस्तारतः वदस्व।” एवमुक्तः सुतः, ब्रह्मवादिनां मध्ये विनीतः, महर्षिभिः पृष्टः, उत्तमं वाक्यं प्राह। ब्रह्मणः मुखात् प्रजासृष्ट्यर्थं देवाः सृष्टाः, मन्वन्तरेषु ते मन्त्रशरीरिणः स्मृताः। तत्र दर्शः पूर्णमासः बृहद् रथन्तरः, आकूतिः प्रथमः, ततः आकुतिः एव। विट्तिः सुविट्तिः आकुतिः कुटिः, अधिष्ठा ज्ञेया, अधितिः सत्यतः, विज्ञातिः विज्ञाता च, द्वादश मनवः। द्वादश पुत्राः ज्ञेयाः, तं च वर्षे संहर्तारं, तं दृष्ट्वा ब्रह्मा उवाच — “देवाः जायन्ताम्।” पत्नीसंयोगे गृह्ययज्ञे च, ब्रह्मा तत्र कुर्वन्, तद्वचनं उक्त्वा तत्रैव अन्तर्धानं अगच्छत्। ततः ते परमेश्वरस्य वचनं न स्वीकृतवन्तः; तत्र सत्यम् कर्म, यत् वाक्-मनः-कायजम्। ये शेषाः, कर्मदोषदृष्टाः, फलं च क्षयवृद्धिसंयुक्तम्। जन्मं निन्दन्तः, श्रमरहिताः, निर्लोभाः, सर्वदा इच्छन्तः, वैराग्यदृष्टाः। धनं धर्मं कामं परित्यज्य, स्थिराः स्वबलज्ञाननिष्ठाः, शक्तिं संयम्य स्थिताः। तेषां भावं ज्ञात्वा ब्रह्मा कोपितः, उत्साहहीनः देवेषु वाक्यं प्राह — “सृष्ट्यर्थं यूयं अत्र, अहं प्रजापतिः, न अन्यथा; पूर्वं उक्तवान् — ‘प्रजनयत, जयत।’” “यतः मम वचनं उपेक्ष्य, वैराग्यं आश्रित्य, स्वजन्मं नन्दन्तः, सन्ततौ न हृष्टाः। अमृतकामनया कर्म त्यक्त्वा, मम अवमानात्, सप्तधा गमिष्यथ।” ब्रह्मणः शापात्, देवाः जयां शान्तिं याचन्तः — “क्षमस्व, महाभाग, अज्ञानात् कृतम्।” नम्रतया प्रणम्य, ब्रह्मा पुनः उक्तवान् — “अत्र लोके, मम अनुमतिं विना, स्वातन्त्र्यं कस्य उचितम्?” “मया सर्वं व्याप्य, कथं प्रजाः स्वेच्छया कर्म कुर्युः, शुभाशुभं वा?” “यदस्ति लोके, सारयुक्तं वा निरसारं वा, बुद्ध्या आत्मना मया व्याप्यते; को ह्यत्र मां अतिक्रान्तुम्?” “यत् प्रजाभिः विचिन्त्यते, यत् नियोज्यते, यत् मन्यते, तत् सर्वं मया ज्ञातम्।” “सर्वं चराचरं जगत् मया तत्त्वेन स्थापितम्; कथं तस्य विनाशं इच्छेयम्?” “सृष्ट्यर्थं अत्र अवतरितवान्, न अन्यथा; अत्र कर्म न कृत्वा, मम इच्छया मोक्षः कस्य?” ततः, मनोभ्रान्तान् देवाः दण्डितः, जयः पुनः तान् अनुशास्य प्राह — “यः पूर्वं मम चिन्तया वैराग्यं कृतवान्, तदफलहीनं, अपूर्णम्; तस्मात्, भविष्ये जन्मनि सुखं भविष्यति।” “स्वेच्छया, श्रेष्ठदेवाः, जन्म भविष्यति; परंतु षष्ठेषु मन्वन्तरेषु सर्वे मोहिता भविष्यथ।” “वैवस्वतादि मन्वन्तरान्ते, इदं ज्ञात्वा, ब्रह्मा तत्र प्राचीनं श्लोकं प्रायच्छत्।” “त्रैविधं वेदं, ब्रह्मचर्यं, प्रजननं, श्राद्धं, यज्ञं, दानं च, रागरहितः, परप्रशंसां न इच्छन्, वर्तते।” एवं श्लोकं दृष्ट्वा, जयः देवेषु उवाच — “वैवस्वतमन्वन्तरान्ते, मम समीपे आगमिष्यथ।” “ततः, मया सह, नित्यसिद्धिं प्राप्स्यथ।” इति उक्त्वा, ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानं अगच्छत्। भगवतः अन्तर्धानात्, देवाः निर्भयाः, अणिमादि सिद्धियुक्ताः, योगबलात् आश्रयम् अगच्छन्। ततः तेषां शरीरेभ्यः द्वादश सरांसि उत्पन्नानि, जयाः नाम्ना, समुद्रसमानि। ततः, स्वायम्भुवे सृष्टौ, देवाः जाताः — रुचिनः अजितायाः पुत्राः, अजितः द्वादशरूपः। विधिः, ऋषयः, क्षेमः, नन्दः, अव्ययः, प्राणः, अपानः, सुधामा, क्रतु, शक्तिः, व्यवस्थितः — एते द्वादश मनसः सुताः, अजिताः स्मृताः। ते देवैः सह, प्रथमस्वायम्भुवमन्वन्तरे यज्ञभागिनः अभवन्; ततः स्वारोचिषमन्वन्तरे, स्वरौचिषस्य पुत्राः तुषितायाः पुनः जाताः। तुषिताः नाम्ना, प्राणाः, गच्छन्तः देवाः अभवन्; पुनः उत्तममन्वन्तरे, तुषिताः देवाः स्वयम् अभवन्। ततः उत्तममन्वन्तरे, उत्तमस्य शुभाः पुत्राः सत्यायाः अभवन्; तस्मात्, तत्र देवाः सत्याः अभवन्। एवं, मन्वन्तरानुसारं, देवाः ब्रह्मणः इच्छया उत्पन्नाः, विविधरूपाः, यज्ञभागिनः, योगबलसंपन्नाः, सृष्ट्यर्थं, धर्मपालनाय, जगति प्रतिष्ठिताः।