वायुपुराणम्

एवं सः स्वांशेन जातः, केचित् तदिच्छन्ति, अन्ये तु अन्यांशात् जातमेनमाहुः। तेषां तथा विवादतां दृष्ट्वा, उच्यते—यतः मनः चेतनायाः च न कोऽपि भेदः, तस्मात् तेषां प्रसादेन क्षेत्रविदो भवन्ति। एक एव ईश्वरः स्वशक्त्या अनेकत्वं गच्छति, पुनः तान् सर्वान् एकत्वेनैव भवति। अतः मनः शक्त्योः विभागात्, सर्वेषु मन्वन्तरेषु, स्थावरजङ्गमाः सर्वे प्रजाः सृष्ट्यादौ जायन्ते, स्थिता इह पूज्यन्ते च। यदा प्रतिकल्पे समाप्ते, रुद्रः सर्वप्रजाः संहरति; अन्याः पुनः जायन्ते, योगमायया अशक्तान् मोहयन्ति। ते ईश्वरत्वेन विचरन्ति, अनिश्वरान् मोहयन्ति; तस्मात् दोषप्रसारे न सम्यक् नापि विपरीतम्। ये सत्त्वमस्तित्वं नाङ्गीकुर्वन्ति, ते दुष्टाः; ये तु उदासीनाः, ते तु तेषु तदभावनिरपेक्षाः; ये तु सत्त्वमस्तित्वं मन्यन्ते, ते समर्थाः। त्रयो वेदाः सत्यम् वक्तॄणां गुरवः। पूर्वोपनयनदृढत्वात्, लोके शिक्षायाः च, चतुर्भिः हेतुभिः सत्यं यथावत् न प्राप्यते। पूर्वं अर्थाः अन्यत्र निवेशिताः, कालान्तरसंबद्धाश्च; अन्योऽर्थः सति अपि, द्वेषात् न गृह्यते। दृष्टिषु या द्रव्यरूपा सा द्रव्यम्, या गुणरूपा सा गुणः; कर्ता च मनसां कर्मणां च, जात्या च महत्त्वं, एतेषां चतुर्णां हेतूनां शास्त्रविद्भिः वर्ण्यते। योऽशक्तः क्रुद्धश्च, स देवताः पृथग्विजानाति। अत्र योगेश्वरं प्रति द्वे श्लोके स्मृतौ। योगबलं प्राप्य, आत्मनः परेषां च सहस्रशः रूपाणि सृजेत्, तैः सह च कर्म कुर्यात्। स इन्द्रियार्थान् लभेत, तपसा च सर्वं संहरेत्, सूर्यतेजसां गुणानिव। एवं श्रुत्वा नैमिषारण्यवर्तिनः ऋषयः, क्रमशः श्रेष्ठं सूतम् वाक्यं पप्रच्छुः। कथं सप्त देवाः, इह मन्वन्तरेषु, इन्द्रविष्णुप्रमुखाः आदित्या महाबलाः, जाताः? एतत् सर्वं विस्तारतः वद, रोमहरषण। एवमुक्तः स सूतः, ब्रह्मवादिनां मध्ये नम्रः, श्रेष्ठः वक्तॄणां, महर्षिभिः पृष्टः, उवाच। ब्रह्मणः मुखात् देवाः सृष्टाः, प्रजननाय प्रजाः; सर्वे मन्त्रशरीरिणः मन्वन्तरेषु स्मृताः। दर्श, पूर्णमास, बृहद्, रथन्तर; आकूतिः तेषां प्रथमः, ततः आकुतिः एव। वित्तिः सुवित्तिः, आकुतिः कुतिः, अधिष्ठा ज्ञेयः, अधितिः च; विज्ञातिः विज्ञाता, द्वादश मनवः। द्वादश पुत्राः ज्ञेयाः, संवत्सरेण एकत्र संगृह्यन्ते; तं दृष्ट्वा ब्रह्मा उवाच—“देवाः जायन्ताम्।” पत्न्या गृह्ययज्ञेन सह, कर्तव्यम् आरभ्य, ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्हितः। तदा तं ब्रह्मणः वाक्यं नाभ्यनन्दन्; अत्र सत्यम् उत्पन्नं वाक्-मनः-कर्मजम्। ये शेषाः, कर्मणां दोषदर्शिनः, कर्मफलस्य च हानिवृद्धिसंयुक्तत्वं पश्यन्ति। जन्मगर्हणात् निःश्रमाः, निरहंकारिणः च, सदा इच्छन्तः, वैराग्यदर्शिनः अभवन्। धनं धर्मं कामं च त्यक्त्वा, स्वबलज्ञाननिष्ठाः, आत्मशक्तिनिग्रहिणः स्थिता अभवन्। तेषां भावं ज्ञात्वा ब्रह्मा कोपं जगाम; ततो निःस्पृहः ब्रह्मा तान् देवान् उवाच। “सृष्ट्यर्थं यूयं अत्र स्थिताः; अहं प्रजानां स्रष्टा, नान्यथा। पूर्वं मया उक्तम्—‘प्रजनयध्वं, जयध्वं च।’” “मम वाक्यं अवज्ञाय, वैराग्यं युष्माभिः आलिङ्गितम्; स्वजन्मगर्हणात्, नात्मसुतप्रसवे हृष्टाः अभवतः। अमृतत्वकामनया कर्म त्यक्त्वा, अतः मम अवज्ञया, सप्तकृत्वः गमिष्यथ।” ब्रह्मणा शप्ताः देवाः, जयम् शमयितुं प्रार्थयन्तः, “क्षमस्व, महाभाग, अज्ञानात् कृतं तदिति,” इति ऊचुः। प्रणिपत्य, ब्रह्मा पुनः तान् उवाच—“इमस्मिन्लोके, मम अनुमतिं विना कः स्वतन्त्रः?” “मया सर्वं व्याप्यते, कथं स्वेच्छया प्रजाः कर्म कुर्वन्ति, शुभाशुभयोः? यदस्ति लोके, सत्त्वयुक्तं वा न वा, मया बुद्ध्यात्मना व्याप्यते; को मां अतिक्रामेत्?” “यद् युक्तं प्रजाभिः, यच्च नियतं तेषां, यच्च चिन्तितं—तद् सर्वं मया ज्ञातम्। इदं जगत्, स्थावरजङ्गमं, मया स्वस्वरूपे स्थापितम्; कथं तद् नाशयितुमिच्छेयम्?” “सृष्ट्यर्थं ह्यहमिहावतारितः, नान्यथा; कः अत्र अकुर्वन् कर्म, मम इच्छया मोक्षं प्राप्नुयात्?” इति। ततः, विमूढचित्तान् देवान् तिरस्कृत्य, जयः, प्रजापतिना यमितान्, पुनः तान् उवाच। “पूर्वं मम चिन्तया वैराग्यं युष्माभिः कृतम्, तच्च निष्फलं, अपूर्णं च; अतः, देवाः, भविष्यत्सु जन्मसु सुखं भविष्यति।” “स्वेच्छया, देवश्रेष्ठाः, भवतः जन्म भविष्यति; किन्तु षड्भिः मन्वन्तरैः, सर्वे मोहिताः भविष्यथ। वैवस्वतादिमन्वन्तरान्ते, एतत् ज्ञात्वा, ब्रह्मा तत्र प्राचीनं श्लोकं जजाप।