वायुपुराणम्

उत्तममन्वन्तरेऽपि तु तत्र तुषितनाम्ना स भगवान् वसवर्तिषु जातः, पुनः स हरिः वसवर्तिनरूपेण अवतरितः। सत्यायां मन्वन्तर्यां सः सत्यानां श्रेष्ठैः सह सत्यानाम् अभवत्। तामसे तु मन्वन्तरे पत्न्यां स्वयम् हरिभिः सहितः हरिर् एव पुनः जातः। चारिष्णवेऽपि मन्वन्तरे हरिः देव इति जातः, वैकुण्ठे तु आभूत-रजसैः सह स एव देवो वैकुण्ठरूपेण चाक्षुषे मन्वन्तरे पुनः अभवत्। तत्र धर्मो नारायणः साध्यश्च साध्यैः देवैः सह प्रादुर्भूतः। स एव नारायणः साध्यरूपेण वैवस्वतमन्वन्तरे आगतः। मारीचात् कश्यपाच्च अदितौ विष्णुः अजायत, त्रीन् लोकान् त्रिभिः पगैः व्याप्य स महाविक्रमः सर्वान् विजित्य, तान् इन्द्राय अन्येषां च देवानां पुनः समर्पयामास। एवं सप्त मन्वन्तराणि अतीतानि तस्य सप्त रूपाणि अतीतानि, येन सर्वभूतानि रक्षितानि। अतः सर्वं जगत् वामनस्य जन्मनि व्याप्य स्थितम्, तेन सः विष्णुरिति उच्यते—‘विश्’ धातोः प्रवेशने इत्यर्थः। एवं ब्रह्मणः च महात्मनः वामनस्य ऐक्यम्, भेदः, श्रेष्ठता च उक्तम्। ये देवाः अत्र देवानां अंशरूपेण जाताः, तेषां यः तेजसा, बुद्ध्या, विद्या, बलं च तुल्यः, सः तेषां प्रसादात् एव जातः। यत् किञ्चित् शक्त्या, सौन्दर्येण, वा ऐश्वर्येण युक्तं सत्त्वम्, तत् सर्वं विष्णोः शक्त्यंशात् जातम् इति विद्यात्। एवं सः अंशतः जातः, केचन एवं इच्छन्ति, अन्ये तु अन्यस्य अंशतः जातमाहुः। एवं परस्परं विवादन्ते, तान् पश्यन्, उक्तं—चित्तचित्तयोः भेदाभावात्, तेषां प्रसादात् क्षेत्रज्ञत्वं लभ्यते। स एक एव ईश्वरः स्वशक्त्या अनेकः भवति, पुनः अनेकत्वात् एकत्वं गच्छति। अतः चित्तशक्तिविभागात् सर्वेषु मन्वन्तरेषु, सर्वाणि भूतानि, स्थावराणि जङ्गमानि च, सृष्ट्यादौ जातानि, अत्रैव स्थितानि, स्तूयमानानि च। प्रत्येकस्य कल्पस्य अन्ते रुद्रः भूतानि संहरति; अन्यानि च जन्यन्ते, ये योगमायया स्वामित्वहीनान् मोहयन्ति। ते स्वामिशक्त्या विचरन्ति, अशेष्वरेषु मोहं कुर्वन्तः; तस्मात् दोषव्याप्तौ न हि किञ्चित् सम्यक् नापि असम्यक्। ये भूतानां नास्तित्वं वदन्ति, ते दूषिताः; ये तु उदासीनाः, ते तु तदर्थे उदासीनाः; ये तु सन्ति इति वदन्ति, ते समर्थाः। त्रयो वेदाः सत्यम् उद्घोषयतां उपदेष्टारः स्मृताः। पूर्वाभ्यासबलात्, लौकिकशिक्षया च, चतुर्भिः हेतुभिः, यथावत् तत्त्वं न लभ्यते। पूर्वं अर्थाः अन्यत्र स्थापिता, अन्यकाले अपि; तेन अन्यः अर्थः सति अपि, द्वेषात् न गृह्यते। दृष्टिषु या द्रव्यवती, सा एव द्रव्यं; या गुणवती, सा गुणः। कर्ता कर्मणां च विचारस्य च, जात्या च महान्, सः चतुर्भिः हेतुभिः शास्त्रज्ञैः निर्दिष्टः। यो शक्तिहीनः, कोपयुक्तः, सः देवतान् पृथग् वेत्ति। अत्र योगेश्वरस्य द्वे श्लोके उच्येते—योगशक्तिं लब्ध्वा सहस्रशः स्वस्यापरस्य च रूपाणि सृजेत्, तैः सर्वैः सह कर्म कुर्यात्। इन्द्रियार्थान् लभेत, तथा घोरतपसा सर्वाणि संहरेत्, सूर्यतेजसः गुणवत्। एवं श्रुत्वा नैमिषारण्ये मुनयः उत्तमं मुनिं पृच्छन्ति स्म—‘कथं सप्त देवाः अत्र मन्वन्तरेषु उत्पन्नाः, इन्द्रविष्णू आदित्याः च के प्रधानाः? सर्वं विस्तारतः वद, हे रोमहरषण।’ इति पृष्टः, सूतः ब्रह्मवादिनां मध्ये विनीतः, उत्तमवक्ता, महर्षिभिः पृष्टः, प्रत्युवाच। ब्रह्मणः मुखात् देवाः सृष्टाः प्रजासर्गाय, तेषां सर्वेषां मन्वन्तरेषु मन्त्रशरीरत्वं स्मृतम्। तत्र दर्श, पूर्णमास, बृहद्, रथन्तर इत्यादयः; आकूतिः तेषां प्रथमः, ततः आकूतिः एव। वित्तिः सुवित्तिः, आकूतिः कूतिः च; अधिष्ठा ज्ञेया, अधितिः अपि; विज्ञातिः विज्ञाता, द्वादश मनवः। द्वादश पुत्राः ज्ञेयाः, तान् संवत्सरे एकत्र करोति; तम् दृष्ट्वा ब्रह्मा उवाच—‘देवाः जायन्ताम्।’ इति। पत्नीसंयोगे गार्हपत्ये च सृष्टिं प्रारब्धवान्; इत्युक्त्वा ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः ते परं पुरुषस्य वचः न अङ्गीकुर्वन्तः; अत्र सत्यकर्माणि वाक्-मनः-कर्मजं जातम्। ये शिष्टाः, कर्मणां दोषदर्शिनः, कर्मफलम् अल्पाधिकदोषयुक्तं पश्यन्ति। जन्मं गर्हयन्तः, श्रमहीनाः, निरुपाधिकाः अभवन्; सदा इच्छन्तः, विरक्ताः, दोषदर्शिनः च। ते धनं, धर्मं, कामं च परित्यज्य, स्वबलज्ञाननिष्ठाः, शक्तिनिग्रहं कृत्वा स्थिताः। तेषां भावं ज्ञात्वा ब्रह्मा कोपाविष्टः अभवत्; अनुत्साहेन सः देवांश्चेदमब्रवीत्—‘सृष्ट्यर्थं यूयं अत्र स्थिताः, अहं प्रजापतिः, न अन्यथा। पूर्वं वः उक्तं मया—‘प्रजनयध्वं, जयध्वं’ इति। मम वचनं अवज्ञाय, विरक्तिं समाश्रित्य, स्वजन्म गर्हयित्वा, सुतजन्मनि न प्रमोदिताः। अमृतत्वकामनया च कर्म परित्यज्य, अतः मामवज्ञाय, सप्तधा गमिष्यथ।’ एवं ब्रह्मणा शप्ताः, देवाः जयम् उपगम्य, प्रार्थयन्ति स्म—‘क्षन्तुमर्हसि, महाभाग, अज्ञानकृतं यद् अभवत्।