वायुपुराणम्

इह यः जीवभेदः एकत्वे च नानात्वे च दृश्यते, तत्र प्राणीणां मतयः पृथक् पृथग् भवन्ति—केचन वदन्ति, “एषः परः, एषः न परः” इति। केचित् ब्रह्माणमेकं कारणमिति मन्यन्ते, अन्ये प्रजापतिम्, अपरः शिवं परमं वदन्ति, अन्ये विष्णुमेव परमं मन्यन्ते। अज्ञानवशात् रागादिभिः बद्धचित्ताः भवन्ति। यः तत्त्वं, कालं, देशं, कार्यं च सम्यग्विचारयति, स कारणं स्मरति; एवं देवाः अत्र नानार्थेषु प्रतिष्ठिताः। यः एकम् अवमन्यते, स सर्वानवमन्यते; यः एकम् स्तौति, स सर्वान् स्तौति; यः एकपुरुषं वेत्ति, स ब्रह्मवादिनाम् उच्यते। यो देवतानां तत्त्वम् वेत्ति, स द्वेषं सदा वर्जयेत्; न हि ईश्वरं स्वराज्ये स्थितं ज्ञातुं शक्यते। स एक आत्मा, त्रिधा भूत्वा, भूतान् मोहयति; एतेषु त्रिषु, प्रजाः भेदेषु चरन्ति। ज्ञातुम् इच्छन्तः, विचिन्त्य, रूपेषु रागमोहिताः, भिन्नदृष्टयः वदन्ति, “एषः परः, एषः न परः” इति। एते यातुधानान्, पिशाचांश्च प्रविशन्ति; एकत्वेन च नानात्वेन च स्वयम्भूः स्थितः। गुणमात्रदेहैः भूतान् मोहयन्, यः एकं पूजयति, स तदा त्रयाणामपि पूजकः भवति। तस्मात् एते त्रयो देवाः परम्परया प्रतिष्ठिताः; एकत्वनानात्वयोः गणना आगच्छति गच्छति च; कः तत्र एकत्वं वा नानात्वं वेदितुं योग्यः? यः सृष्टिकर्ता, धारयिता, च भूतानां भक्षयिता च, गुणैक्याद् स एकः उच्यते। रुद्रः, ब्रह्मा, इन्द्रः, लोकपालाः, ऋषयः, दानवाश्च—द्विजाः वदन्ति, नारायण एव स एकः देवः, नानारूपेण उक्तः। प्रजापत्यरूपं च वैष्णवरूपं च, प्रतिमन्वन्तरं प्रतिकल्पं च पुनः पुनः प्रवर्तते। ते तेजसा, यशसा, बुद्ध्या, विद्यया, बलयुक्ताः, तस्य समाना एव जाताः; तेषां श्रुत्वा। रजःसम्भूतौ मरीचिकश्यपौ ब्रह्मभागतः, तमःसम्भूतः कालः रुद्रनाम्ना तस्य भागतः, सत्त्वसम्भूतः विष्णुः यज्ञे पुरुषभागतः अभवत्। त्रिकालेषु, एते ब्रह्मणः रूपाणि तस्य अंशतः जातानि; पुनः कालरूपेण रुद्रः भूतानि विनाशयति। यदा कल्पान्ते सूर्यः सप्तार्चिः विनाशकः आदित्यः भूत्वा त्रीलोक्यं दहति, विष्णुः नामरूपविपर्यये सति भूतानि धारयति; तदा प्रत्येकः स्वस्यैव कारणं भवति। या ब्रह्मरूपः पौ्रुषी सत्त्वसमृद्धा उच्यते, तस्याः अंशतः अत्र स वै स्वायम्भुवे मन्वन्तरे जातः; आकूतौ, मनोः प्रथमसुतायां, स महादेवः अभवत्। पुनः, स्वारोचिषे मन्वन्तरे तुषिते, पूर्वतुषितैः सह, स देवः अभवत्। उत्तमे मन्वन्तरे तुषितनाम्ना वसवर्तिषु जातः, पुनः हरिः वसवर्तिः अभवत्। सत्यायां स सत्यः, सत्यानां श्रेष्ठैः सह, तामसे मन्वन्तरे, पुनः स्वपत्नीं, हरिभिः सह, हरिः एव जातः। चारिष्णवे मन्वन्तरे अपि हरिः देवः अभवत्; वैकुण्ठे, आभूतरजसैः सह, स वैकुण्ठः अभवत् चाक्षुषे मन्वन्तरे। धर्मः, नारायणः, साध्यः, साध्यैः देवैः सह अभवत्; स नारायणः साध्यः, वैवस्वते मन्वन्तरे समुपस्थितः। मारीचकश्यपयोः अदितौ विष्णुः जातः; विष्णुः त्रिविक्रमः, त्रिभिः पादैः त्रीन् लोकान् विजित्य, इन्द्राय अन्येषां च देवतानां दत्तवान्। एवं सप्तसु गतमन्वन्तरेषु, सप्त रूपाणि तस्य अतीतानि, येन भूतानि रक्षितानि। अतः, सर्वं जगत् अत्र वामनजन्मनि व्याप्य स्थितम्; तेन स विष्णुः इति उच्यते, “विश” धातोः प्रवेशने। एवं ब्रह्मणः एकत्वं, भेदः, वै वामनस्य च महात्मनः औत्तम्यं निरूपितम्। ये देवाः अत्र देवांशतः जाताः, तेषां ये तेजसा, बुद्ध्या, विद्यया, बलवत्त्वेन तुल्याः, ते तेषां प्रसादात् एव जाताः। यः कश्चित् भूतः बल, सौन्दर्य, प्रभावयुक्तः, स विष्णोः शक्त्यंशसम्भूतः इति विद्यात्। एवं स अंशतः जायते; केचन इच्छन्ति, अन्ये अन्यस्य अंशेन जातः इति वदन्ति। एवं विवादन्तः, तान् पश्यन्, उक्तम्—चित्तचैतन्ययोः भेदाभावात्, तेषां प्रसादेन क्षेत्रज्ञाः भवन्ति। स एक ईश्वरः स्वशक्त्या बहुभूतः, पुनः एको भवति। तस्मात् मनशः शक्तेः च विभागात्, सर्वे स्थावरजङ्गमाः प्राणीः सृष्ट्यादौ सर्वेषु मन्वन्तरेषु उत्पद्यन्ते, स्थायिनः च भवन्ति। यदा प्रत्येककल्पे समाप्तौ, रुद्रः भूतानि संहरति; योगमायया अन्ये अजितेभ्यः मोहयन्ति। ते ईश्वरशक्त्या विचरन्ति, अनीश्वरान् मोहयन्ति; तस्मात् दोषप्रसारे, न उचितम्, न अनुचितम् अस्ति। ये सतां नास्तित्वं वदन्ति, ते दूषिताः; उदासीनाः तु तद्विषये उदासीनाः; सतां साक्षात्कारिणः समर्थाः; त्रयो वेदाः तेषां सत्यम् उपदिशन्ति। पूर्वशिक्षायाः, लोकशिक्षायाः, चतुर्भिः हेतुभिः, यथार्थं न प्राप्यते। पूर्वं, अर्थाः अन्यत्र स्थिताः, अन्यकाले अपि; अन्यः अर्थः सति, द्वेषात् न गृह्यते। दृष्टिषु, या द्रव्यात्मकः, सा वस्तु; गुणात्मकः, स गुणः; कर्ता, चिन्ताकर्ता, जात्या महत्त्ववान्, एषः शास्त्रविद्भिः एतेषु चतुर्षु हेतुषु परिगण्यते। एवं, एकत्वं, नानात्वं, ब्रह्मणः विष्णोः च महात्मनः ऐश्वर्यं च, तथा त्रिदेवतानां यथाक्रमं स्वरूपं, कारणं, कार्यं च, अत्र पावनया कथया प्रतिपादितम्।