वायुपुराणम्

यथा एकः मेघः एकत्वं प्राप्तः रूपवर्णभेदेन बहुविधः दृश्यते, एवं सः गुणानां प्रभावेन अनेकविधः प्रपञ्चे प्रकटितः। सः स्वरूपेण एकः, द्विविधः, त्रिविधः च भवति, रूपाणां विलयात्; सः ब्रह्मा, अन्तकृत्, पुरुषः—एते त्रयः। एषां त्रयाणां रूपाणां आत्मभूः शरीराणि स्मृतानि—ब्राह्मी, पौरुषी, अन्तकारी। तेषु रजस्स्वरूपं शरीरं प्रजासृष्टिकर्ता; तमस्स्वरूपं, कालाख्यं, प्राणिनां संहारकर्ता; सत्‍त्वस्वरूपं, पौरुषी नाम्ना, अनुग्रहदायिनी स्मृता। ब्रह्मणः रजस्स्वरूपात् मारिचिः कश्यपः च जातौ; तमस्स्वरूपात्, अन्तकृत् नाम्ना, भवः तस्य अंशात् उत्पन्नः। सत्‍त्वस्वरूपं, पौरुषी नाम्ना, शोचिष्णुः इति विख्यातः; एतानि त्रयाणि आत्मभूः शरीराणि त्रिषु लोकेषु स्मृतानि। कालः विविधावस्थाः विविधार्थाय करोतिः—प्रजासृष्टौ ब्रह्मा, पालनाय विष्णु, पुनः संहारे रुद्रः। आत्मभूः कालः एकः सन् त्रिगुणात् त्रयाणि रूपाणि करोति; सः सृष्टिं, पालनं, संहारं च प्राणिनां करोति। एवं एते आत्मभूः त्रयः शरीराणि वर्णितानि—प्रजापत्यं, रौद्री, वैष्णवी इति स्मृतानि। एतत् एकं शरीरं वेदे, प्राचीनधर्मशास्त्रे, सांख्ययोगनिष्ठैः वीरैः, एकत्वं च बहुत्वं च पश्यद्भिः, प्रजासामर्थ्यज्ञानैः ऋषिभिः, सत्यम् अवलोकयद्भिः च स्मृतम्। एकत्वे च बहुत्वे च, प्राणी इह पृथक्; ‘इदं परमं, इदं न’ इति भिन्नदृष्टयः वदन्ति। केचित् ब्रह्माणं कारणं वदन्ति, अन्ये प्रजापतिम्; केचित् शिवं परमं मन्यन्ते, अन्ये विष्णुम्; अज्ञानबद्धाः, सुखादिभिः मनः बध्नन्ति। तत्त्वं, कालं, स्थानं, परिणामं च यथार्थं विचार्य कारणं स्मृतम्; एवं देवाः विविधार्थेषु स्थिताः। यः एकं निन्दति, सः सर्वान् निन्दति; यः एकं स्तौति, सः सर्वान् स्तौति; यः एकं पुरुषं वेद, सः ब्रह्मवादिनः कथ्यते। यो देवताः वेद, सः द्वेषं सदा वर्जयेत्; न हि प्रभुं ऐश्वर्यस्थितं ज्ञातुं शक्यते। सः एक आत्मा सन् त्रिविधः भूत्वा प्राणिनः मोहयति; तेषु त्रिषु, जनाः भेदेषु भ्रमन्ति। ज्ञातुम् इच्छन्तः, विचिन्वन्तः, रूपेषु आसक्ताः, मोहग्रस्ताः, भिन्नदृष्टयः ‘इदं परमं, इदं न’ इति वदन्ति। एते यातुधानाः च पिशाचाः च प्रविशन्ति; एकत्वे च बहुत्वे च आत्मभूः तिष्ठति। गुणमात्रशरीरैः प्राणिनः मोहिताः; यः एकं उपासते, सः तदानीं सर्वान् उपासते। अतः एते त्रयः देवाः सततं स्थिताः; एकत्वबहुत्वविवरणं आगच्छति गच्छति; केन एकत्वं वा बहुत्वं वा ज्ञातुं युक्तः? सः प्राणिनः सृजति, पालयति, संहरति च; गुणैकत्वात् सः एकः इति कथ्यते। रुद्रः, ब्रह्मा, इन्द्रः, लोकपालाः, ऋषयः, दानवाः—द्विजाः नारायणं तं एकं देवम् अनेकविधरूपं कथयन्ति। प्रजापत्यरूपं च वैष्णवरूपं च, प्रत्येकं मन्वन्तरे कल्पे च, पुनः पुनः प्रवर्तते। तेजसा, कीर्त्या, बुद्ध्या, विद्यया, बलैः च, तद्वत् समुत्पन्नाः; तेषां श्रूयताम्। रजसः अंशात् मारिचिः कश्यपः ब्रह्मांशात् उत्पन्नौ; तमसः अंशात् कालः, रुद्रः नाम्ना, तस्य अंशात् उत्पन्नः; सत्‍त्वांशात् विष्णुः, यज्ञे, पुरुषांशात् उत्पन्नः। त्रिकालेषु, एतानि ब्रह्मणः रूपाणि तस्य अंशात् जातानि; कालरूपं पुनः रुद्रः प्राणिनः संहरति। कल्पान्ते, सप्तवर्णरश्मिसंयुक्तः सूर्यः, संहारात्मकः आदित्यः भूत्वा, त्रिलोकं दहति। विष्णुः प्राणिनः नामरूपविपर्यये स्थितेषु पालयति; तस्मिन् अन्त्यावस्थायां, प्रत्येकं स्वस्य उत्पत्तेः कारणं भवति। ब्रह्मरूपं पौरुषी, यत् सत्‍त्वबहुलं कथ्यते, तस्य अंशात्, सः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे अत्र जातः; आकूतौ, मनोः प्रथमसंततौ, महादेवः जातः। पुनः, स्वारोचिषे मन्वन्तरे आगते, सः देवः तुषितायां जातः, पूर्वतुषितैः सह। उत्तमे मन्वन्तरे अपि, तुषितः नाम्ना, वासवर्तिषु जातः; पुनः हरिः वासवर्तिः जातः। सत्यायां, सत्यः भूत्वा, श्रेष्ठसत्यैः सह; तामसे मन्वन्तरे आगते, पुनः, स्वपत्न्यां, हरिभिः सह, हरिः स्वयम् जातः। चारिष्णवे मन्वन्तरे अपि, हरिः देवः भूत्वा जातः; वैकुण्ठायां, आभूतरजसैः सह जातः; तस्मात् देवः वैकुण्ठः पुनः चाक्षुषे मन्वन्तरे जातः। धर्मः, नारायणः, साध्यः, साध्यैः देवैः सह प्रकटितः; तस्मात् नारायणः साध्यः वैवस्वते मन्वन्तरे आगतः। मारिचकश्यपयोः, विष्णुः अदित्याम् जातः; विष्णुः त्रिविक्रमः, त्रैः पादैः त्रिलोकं विजित्य। इन्द्राय च अन्यदेवैः च पुनः प्रदत्तवान्; एवं तस्य सप्त रूपाणि सप्त पूर्वमन्वन्तरेषु गता, येन प्राणिनः रक्षिताः। अतः सर्वं जगत् जन्मनि वामनः व्याप्नोति; तस्मात् ‘विश्’ धातोः, ‘विष्णुः’ इति नाम। एवं ब्रह्मणः, महात्मनः वामनस्य, एकत्वं, भेदः, उत्कृष्टता च वर्णिता। देवाः, ये देवांशेन अत्र जाताः, तेषु, ये तेजसा, बुद्ध्या, विद्यया, बलैः समाः, तेषां अनुग्रहात् जाताः। यः प्राणी शक्त्या, सौन्दर्येण, वीर्येण युक्तः, तं विष्णुशक्त्याः अंशात् जातं विद्धि।