वायुपुराणम्

द्विजश्रेष्ठ! गुणवृद्ध्यनुग्रहे च द्वयबन्धे च अवलम्ब्य, एतेषां भेदाः निरूपयितुं न शक्यन्ते। तस्मात्, ब्राह्मणाः, यथाशक्ति तेषां प्रवृत्तिं निवृत्तिं च गुणवृद्धिं च रूपेषु वर्णयिष्यामि; शृणुत। एतेषु, एकः राजसः सर्वत्र सर्वभूतान् सृजति; एकः सात्त्विकः, समुद्ररूपः, तान् धारयति; एकः तामसः, काले सम्यक्, तान् निम्नं नयति, भूतान् च भक्षयति। यदा ब्रह्मा राजससम्पूर्णः उत्पद्यते, तदा सात्त्विकः पुरुषाख्यः तस्मात् निवर्तते। यदा तामसवृद्ध्या कालतत्त्वं प्रमुखं भवति, तदा राजसः ब्रह्माख्यः तस्मात् निवर्तते। यदा सात्त्ववृद्ध्या पुरुषः भगवद्रूपेण प्रकटः भवति, तदा काले तस्य नास्ति। शनैः शनैः तस्य रूपं नाम कर्म च लीयन्ते, स त्रिलोक्यां अनुग्रहनिग्रहकर्मणा स्थितः। यदा ब्रह्मा अस्ति, तदा अन्तरालं इति कथ्यते; यदा पुरुषः ब्रह्मा भवति, तदा सः न केवलं पुरुषः। यथा मणिः काचमणौ विविधवर्णान् विभजति, तथा शुद्ध्यनुग्रहे च तस्य वर्णः तादृशः दृश्यते। एवं गुणप्रभावेन स्वयम्भुवः वर्णनं जायते, एकत्वे वा नानात्वे वा, एषा व्याख्या इति प्रतिपाद्यते। यथा एकः मेघः एकत्वं प्राप्य रूपवर्णभेदेन बहुधा दृश्यते, तथा सः गुणप्रभावेन। सः एकः, द्विधा, त्रिधा च भवति रूपनाशेन; ब्रह्मा, अन्तकृत्, पुरुषः—एते त्रयः। एते त्रयः रूपाणि स्वयम्भुवः शरीराणि स्मृतानि—ब्रह्मी, पौरुषी, अन्तकारी। एतेषु, राजसशरीरः भूतसृजः; तामसः कालाख्यः भूतनाशः; सात्त्विकः पौरुषी अनुग्रहदाता स्मृतः। ब्रह्मस्य राजसात् मारिचिः कश्यपः च जातौ; तामसात् अन्तकृत्-भागात् भवः उत्पन्नः; सात्त्विकः पौरुषी शोचिष्णु इत्युच्यते; एते त्रयः स्वयम्भुवः शरीराणि त्रिलोक्यां स्मृतानि। कालः विविधस्थितिं बहुधा साधयति—ब्रह्मरूपेण सृष्टिः, विष्णुरूपेण स्थापनम्, रुद्ररूपेण पुनः भक्षणम्। स्वयम्भुवः कालः एकः, गुणत्रयात् त्रिधा, सृजति, धारयति, निवर्तयति च भूतानि। एवं स्वयम्भुवः त्रयः शरीराणि उक्तानि—प्राजापत्यं, रौद्रि, वैष्णवी इत्येतानि स्मृतानि। एषः एकः शरीरः वेदेषु, प्राचीनधर्मशास्त्रे, सांख्ययोगनिष्ठैः, एकत्वनानात्वदर्शिभिः, सृष्टिसामर्थ्यविद्भिः, सत्यदर्शिभिः च स्मृतः। एकत्वे नानात्वे च, भूतानि भिन्नानि; 'एषः परमः, एषः न' इति विभिन्नमतानि। केचन ब्रह्माणं कारणं वदन्ति, अन्ये प्रजापतिम्; केचन शिवं परमं मन्यन्ते, अन्ये विष्णुम्; अज्ञानबद्धाः, सुखादिषु मनः लग्नम्। तत्त्वं, कालं, स्थानं, परिणामं च विचार्य, कारणं स्मृतम्; एवं देवाः विविधार्थेषु प्रतिष्ठिताः। यो एकं निन्दति, सर्वान् निन्दति; यो एकं स्तौति, सर्वान् स्तौति; यो एकं पुरुषं वेद, स ब्रह्मवक्ता इति कथ्यते। देवविद् द्वेषं वर्जयेत्; ईश्वरस्य ऐश्वर्यस्थितस्य ज्ञानं न शक्यते। स एकात्मा त्रिधा भूत्वा भूतान् मोहयति; एतेषु त्रिषु, जनाः भेदेषु विचरन्ति। ज्ञातुमिच्छन्तः, विचिन्त्य, रूपेषु मोहिताः, विभिन्नमतधारिणः 'एषः परमः, एषः न' इति वदन्ति। एते यातुधानान्, पिशाचान् च प्रविशन्ति; एकत्वे नानात्वे च स्वयम्भुवः स्थितः। गुणमयशरीरभूतान् मोहयित्वा, यो एकं पूजयति, तदा सर्वत्र त्रयः पूजिताः। तस्मात्, एते त्रयः देवाः अनुवृत्त्यां स्थिताः; एकत्वनानात्वसंख्या आगच्छति गच्छति; केन एकत्वं वा नानात्वं ज्ञातुं शक्यते? यः सृजति, धारयति, भक्षयति च भूतानि, गुणैकत्वेन, सः तेन एकः इति स्मृतः। रुद्रः, ब्रह्मा, इन्द्रः, लोकपालाः, ऋषयः, दानवाः—द्विजाः नारायणं एकं देवम् अनेकवर्णं वदन्ति। प्राजापत्यरूपं वैष्णवरूपं च, प्रत्येकं मन्वन्तरे कल्पे च पुनः पुनः प्रवर्तते। ते तेजसा, कीर्त्या, बुद्ध्या, विद्या, बलं च तद्वत् जाताः; तेषां शृणु। ब्रह्मभागस्य राजसात् मारिचिः कश्यपः उत्पन्नौ; तामसात् कालः रुद्राख्यः तस्य भागात् जातः; सात्त्वात् विष्णुः यज्ञे पुरुषभागात् उत्पन्नः। त्रिकालेषु ब्रह्मरूपाणि तस्य भागात् जातानि; पुनः कालरूपेण रुद्रः भूतानि विनाशयति। कल्पान्ते सप्तरण्यः सूर्यः विनाशकः आदित्यः भूत्वा त्रिलोक्यं दहति। विष्णुः नामरूपविपर्यये भूतान् धारयति; तस्मिन् अन्त्यावस्थायां, प्रत्येकः स्वस्य कारणं भवति। ब्रह्मरूपं पौरुषी, यत् सात्त्वसमृद्धं स्मृतम्, तस्य भागात् अत्र स्वायम्भुवे मन्वन्तरे जातः; मनोः प्रथमसन्ततौ आकूतौ महादेवः जातः। पुनः, यदा स्वारोचिषमन्वन्तरः आगतः, तदा स देवः तुषितायां जातः, पूर्वतुषितैः सह।