अत्र, अरिष्टनेमेः पत्न्यः षोडश पुत्रान् अजजनन्; तेषु, विद्वत्सु, चत्वारः विद्युतः प्रसिद्धाः, ये ब्रह्मर्षिभिः पूजितैः अङ्गिरसः सूक्तैः श्रेष्ठाः अभवन्। देवर्षेः कृष्णाश्वस्य अपत्यानि देवास्त्राणि कथ्यन्ते; तानि प्रत्येकसहस्रयुगान्ते पुनः पुनः जायन्ते। सर्वे देवगणाः, हे ब्राह्मणाः, मनसः उत्पन्ना त्रयस्त्रिंशत् देवाः, तेषामपि सृष्टिप्रलयौ घोष्येते। यथा अस्मिन लोके सूर्यः उदयति अस्तं च गच्छति, तथा एते देवगणाः युगयुगे उत्पद्यन्ते। साध्याः, वसवः, विश्वेदेवाः, रुद्राः, आदित्याः च पुण्यजन्मना, शक्त्या, कर्मणा च प्रसिद्धाः। ततः, जिज्ञासन्ति—प्रजापतेः विष्णोः महात्मनः भवस्य च भेदः कः? कः कं अतिशेते? कः कस्य उत्पन्नः? कः कत्र स्थिता:? कः श्रेष्ठः, कः मध्यः, कः अधमः? कः प्रथमः, कः अधीनः, कः जन्मना, कर्मणा, शक्त्या च महान्? इदं सर्वं ब्रूहि, यत् त्वम् यथार्थं जानासि। एतत् विषये, स्मृतं यथावद् वर्णयिष्यामि; शृणु यद् ब्रह्मा विष्णु रुद्रयोः पारस्परिकं भेदं वक्तुम् इच्छामि। स्वयम्भुवः रूपाणि—राजसिकं, तामसिकं, सात्त्विकं—प्रत्येकयुगे उत्पद्यन्ते। हे द्विजश्रेष्ठ, तेषां भेदः न कथयितुं शक्यः, गुणवृद्ध्यनुग्रहेन च तद्ध्वन्द्वेन निर्भरः। यथाशक्ति, तेषां क्रिया, निवृत्तिः, गुणवृद्धिं च व्याख्यास्यामि; शृणु। एतेषु, एकः राजसिकः सर्वत्र भूतानि सृजति; एकः सात्त्विकः समुद्ररूपेण तानि धारयति; एकः तामसिकः समये तानि निपात्य उपभुङ्क्ते। यदा ब्रह्मा रजसा समन्वितः उत्पद्यते, तदा सात्त्विकः पुरुषः तस्मात् निवर्तते। यदा तामसवृद्ध्या कालतत्त्वं प्रबलं भवति, तदा राजसिकः ब्रह्मा तस्मात् निवर्तते। यदा सात्त्ववृद्ध्या पुरुषः भगवद्रूपेण प्रकटः, तदा कालस्य तत्त्वं तस्मिन नास्ति। क्रमेण तस्य रूपं, नाम, कर्म च निवर्तते, स त्रिलोक्यां सर्वेषां अनुग्रहनिग्रहकर्मणा स्थितः। यदा ब्रह्मा अस्ति, तदा मध्यकालः कथ्यते; यदा पुरुषः ब्रह्मा भवति, तदा सः केवलः पुरुषः न। यथा मणिः क्रिस्टले विविधवर्णान् विभजति, तथा तस्य शुद्ध्यनुग्रहेण तद्वर्णं दृश्यते। एवं गुणप्रभावात् स्वयम्भुवः वर्णनं भवति; एकत्वे वा, अनेकत्वे वा, एषा व्याख्या कथ्यते। यथा एकः मेघः एकत्वं प्राप्तः, रूपवर्णभेदेन अनेकः दृश्यते, तथा गुणप्रभावात् सः। सः एकः, द्विविधः, त्रिविधः च भवति, रूपनिवृत्त्या; सः ब्रह्मा, अन्तकृत्, पुरुषः—एते त्रयः। एते त्रयः रूपाणि स्वयम्भुवः शरीराणि स्मृतानि—ब्राह्मी, पौ्रुषी, अन्तकारी। तेषु, राजसिकं शरीरं भूतसृजः; तामसिकं कालाख्यं भूतनाशकः; सात्त्विकं पौ्रुषी अनुग्रहदायकः स्मृतः। राजसिकात् ब्रह्मणः मारिचिः कश्यपः च जातौ; तामसात् अन्तकृत्-भागात् भवः उत्पन्नः। सात्त्विकं पौ्रुषी शोचिष्णु इति प्रसिद्धः; एते त्रयः स्वयम्भुवः शरीराणि त्रिलोक्यां स्मृतानि। कालः विविधावस्थाः हेतुभूतः—ब्रह्मरूपेण सृजनं, विष्णुरूपेण स्थितिः, रुद्ररूपेण पुनः संहारः। स्वयम्भुवः कालः एकः, गुणत्रयात् त्रिविधः; सः सृजति, धारयति, निवर्तयति च भूतानि। एवं स्वयम्भुवः त्रिशरीराणि वर्णितानि—प्रजापत्यं, रौद्रं, वैष्णवीति। एषः एकः शरीरः वेदेषु, प्राचीनधर्मशास्त्रे, सांख्ययोगनिष्ठैः वीरैः, एकत्वानेकत्वदर्शिभिः, सत्यम् ज्ञात्वा उत्पत्तिशक्तिविद्भिः ऋषिभिः च स्मृतः। एकत्वे च, अनेकत्वे च, भूतानि भिन्नानि; 'एषः परमः, एषः न' इति भिन्नदृष्टयः। केचित् ब्रह्माणं कारणं वदन्ति; अन्ये प्रजापतिम्; केचित् शिवं परमं, अन्ये विष्णुम्; अविद्यया आसक्ताः, सुखादिभिः मनः बद्धम्। तत्त्वं, कालं, स्थानं, परिणामं च विचार्य, कारणं स्मृतम्; एवं देवाः विविधार्थेषु स्थिताः। यः एकं निन्दति, स सर्वान् निन्दति; यः एकं स्तौति, स सर्वान् स्तौति; यः एकं पुरुषं जानाति, स ब्रह्मवक्ता इति स्मृतः। देवताज्ञः सदा द्वेषं वर्जयेत्; ईश्वरः ऐश्वर्ये स्थितः, स ज्ञातुं न शक्यः। स एकात्मा, त्रिविधः भूत्वा, भूतान् मोहितवान्; एतेषु त्रिषु, जनाः भेदेषु विचरन्ति। जिज्ञासया, परीक्षया, रूपासक्त्या, मोहात्, भिन्नदृष्टयः 'एषः परमः, एषः न' इति वदन्ति। एते यातुधानान्, पिशाचान् च प्रविशन्ति; एकत्वे च, अनेकत्वे च, स्वयम्भुवः स्थितः। गुणमात्रशरीरैः भूतान् मोहित्वा, यः एकं पूजयति, स तदा सर्वान् पूजयति। अतः, एते त्रयः देवाः सततं स्थिताः; एकत्वानेकत्वविवरणं आगच्छति गच्छति; केन तेषु एकत्वं वा, अनेकत्वं वा ज्ञातुं योग्यं?