वायुपुराणम्

ततः त्वष्टा, विष्णुश्च, कनिष्ठः ज्येष्ठश्च—एवं द्वादश आदित्या कश्यपस्य पुत्रा इति स्मृताः। सुरभ्या कश्यपात् चैकादश रुद्राः समुत्पन्नाः, ये महत्तपसा महादेवस्य प्रसादेन पाविताः। तत्राङ्गारकः, सर्पः, निरृतिः, सदसस्पतिः, अजैकपादः, अहिर्बुध्न्यः, ऊर्ध्वकेतुः, ज्वरश्च, भुवनेश्वरः, मृत्युश्च, कपालाख्यश्च विख्यातः—एते एकादश रुद्राः त्रैलोक्यनाथाः सुरभ्या महत्तपसा जाताः। पुनः सुरभ्याः द्वे कन्ये अभवतः—रौहिणी रुद्रसमानप्रभा, गान्धारी च विश्रुता। रौहिण्याः चत्वारः कन्याः लोकेषु प्रसिद्धाः—सुरूपा, हंसकीला, भद्रा, कामदुघा च। कामदुघायाः द्वे अपि कन्ये अभवताम्—सुरूपा च तनया च। हे राजन्, हंसकीलायाः मृषयः अभवन्, भद्रायाः च वाजिनः पुत्राः गान्धर्वाः श्रीमन्तः पुण्यश्च जाताः। ततोऽश्वाः उच्चैःश्रवसः मनोजवाः व्योम्नि विचरन्तः, श्वेताः, कपिलाः, पिङ्गलाः, हरिणाः, हरितश्च श्वेताश्च—एते गान्धर्वाः अश्वाः देवैः रुद्रैश्च पोषिताः। पुनः सुरभ्याः चन्द्रभासुप्रभः श्रीमान् जातः, हाराभरणितः, शिरोमणिधारी, अमृतालयसम्भूतः प्रभामान्; स सुरभ्याः प्रसादेन महेश्वरस्य ध्वजः अभवत्। एवं कश्यपस्य पुत्राः रुद्राः आदित्याश्च निरूपिताः; साध्याः, विश्वेदेवाः, वसवश्च धर्मस्य अपि पुत्रा इति कीर्तिताः। अत्र, अरिष्टनेमिनः भार्याणां षोडश सन्ततयः अभवन्; तत्र विदुषां मध्ये चत्वारः विद्युतः प्रसिद्धाः, श्रेष्ठाः च अङ्गिरसः जाताः, ये ब्रह्मर्षिभिः स्तुताः। देवर्षेः कृशाश्वस्य आयुधानि देवतानां अपत्यानि स्मृतानि; एतानि सहस्रयुगान्ते पुनः पुनः जायन्ते। सर्वे देवगणाः, हे ब्राह्मणाः, त्रयस्त्रिंशत् मानसा अपि, एतेषां देवतानां सृष्टिलयौ अपि प्रतिपाद्येते। यथा अस्मिन्लोके सूर्यः उदयति अस्तं च गच्छति, तथा एते देवगणाः युगे युगे उत्पद्यन्ते। साध्याः, वसवः, विश्वेदेवाः, रुद्राः, आदित्याश्च—एते श्रेष्ठयोन्यः, वीर्येण कर्मणा च प्रसिद्धाः। तत्र वयम् इच्छामः ज्ञातुम्—प्रजापतेः, विष्णोः, महात्मनः भवस्य च विशेषम्; को वा कोऽतिशेते? कः कस्योत्पत्तिः? कः कस्य स्थितः? कः श्रेष्ठः, कः मध्यः, कः न्यूनः? कः प्रमुखः, कः अधरः, कः कर्मणा, जन्मना, वीर्येण वा महान्? एतत्सर्वं वद, यः यथार्थतः वेत्सि। एतस्मिन्नर्थे यदनुस्मृतं तेषां विशेषेषु तद्वः वर्णयिष्यामि; ब्रह्मणो विष्णोः रुद्रस्य च विशेषं शृणुत। स्वयम्भुवः रूपाणि—राजसानि, तामसानि, सात्त्विकानि—प्रत्येककाले उत्पद्यन्ते इति कथ्यते। न हि एषां भेदः वक्तुं शक्यः, गुणवृद्ध्यनुग्रहे च कारणे। यथाशक्ति प्रवृत्तिनिवृत्तिं गुणवृद्धिं च वक्ष्यामि; शृणुत। एतेषां एकः राजसः सर्वभूतानां सृष्टिकर्ता, एकः सात्त्विकः सागररूपः धारकः, एकस्तामसः काले सम्यग् भूतानां संहर्ता। यदा ब्रह्मा रजसा समुत्थितः, तदा सात्त्विकः पुरुषाख्यः तस्मात् निवर्तते। यदा तामसवृद्ध्या कालतत्त्वं प्रवर्तते, तदा राजसः ब्रह्माख्यः तस्मात् निवर्तते। यदा सात्त्ववृद्ध्या पुरुषः प्रभुः सञ्जायते, तदा तस्मिन्काले कालः नास्ति। अनुक्रमेण तस्य रूपं नाम कर्म च निवर्तन्ते, स त्र्यध्वस्थितः सर्वेषां प्रसादनिग्रहेण स्थितः। यदा ब्रह्मा वर्तते, तदा अन्तरालम्; यदा पुरुषः ब्रह्मा भवति, तदा सः केवलं पुरुषः न भवति। यथा मणिः शुद्ध्याश्रयभेदेन विविधान् वर्णान् विभजति, तथा आत्मनः गुणवैशिष्ट्येन वर्णः दृश्यते। एवं गुणप्रभावात् स्वयम्भुवः वर्णः जायते—एकत्वेऽपि नानात्वेऽपि यथोक्तम्। यथा एकः मेघः एकत्वेन रूपवर्णभेदेन नानात्वं यान्ति, एवं सः गुणैः। सः एकः, द्विविधः, त्रिविधश्च भवति रूपविलयात्; सः ब्रह्मा, अन्तकृत्, पुरुषः इति त्रयः। एते त्रयो रूपाणि स्वयम्भुवः शरीराणि स्मृतानि—ब्रह्मी, पौরुषी, अन्तकारी। एतेषां राजसं शरीरं भूतसृष्टिकर्ता, तामसं कालाख्यं भूतसंहर्ता, सात्त्विकं पौরुषी अनुग्रहदातृ रूपेण स्मृतम्। ब्रह्मणः राजसात् मरिचिः कश्यपश्च जातौ; तामसात् अन्तकृत् भागात् भवः उत्पन्नः; सात्त्विकः पौরुषी शोचिष्णु इति प्रसिद्धः। एतानि त्रयः स्वयम्भुवः शरीराणि त्रिषु लोकेषु स्मृतानि। सत्यं, कालः विविधावस्थाः प्रयोजनानुसारं करोति—ब्रह्मरूपेण सृष्टिं, विष्णुरूपेण पालनं, रुद्ररूपेण पुनः संहारं। एक एव स्वयम्भूः कालः गुणत्रयात् त्रिविधं रूपं करोति; सः सृष्टिं, स्थितिं, संहृतिं च करोति। एवं त्रयाणि शरीराणि स्वयम्भुवः प्रजापत्यं, रौद्रं, वैष्णवं इति कीर्तितानि। एष एव एकः देहः वेदे, प्राचीनधर्मशास्त्रे, साङ्ख्ययोगनिष्ठैः, एकत्वनानात्वदर्शिभिः, भूतप्रभवशक्तिज्ञैः, तत्त्वदर्शिभिः च स्मृतः।