वायुपुराणम्

सुमेधसां मध्ये मेधा, मेधातिथिः, सत्यमेधा, पृश्रीमधा, अल्पमेधा, भूयोमेधा, अन्ये च प्रभवन्। तेषां मध्ये दीप्तिमेधा, यशोमेधा, स्थिरमेधा, सर्वमेधा, अश्वमेधा, प्रतिमेधा, मेधावान्, मेधहर्ता इत्येतेऽपि सुमेधसां गणनायां निर्दिष्टाः। तेषां तदा विभुरिन्द्रः सत्त्वशाली बभूव; पौलस्त्यः वेदबाहुः, कश्यपः यजुरिति ख्यातः। हिरण्यरोमाः आङ्गिरसः, वेदश्री भार्गवः, ऊर्ध्वबाहुः वासिष्ठः, पर्जन्यः पौलहः, सत्यनेत्रः आत्रेयः—एते ऋषयः रैवतान्तरे अभवन्। सः महापुराणः, प्रत्येकाङ्गनिष्ठः, विशुद्धः, बलवान्, निरवद्यः, ध्वजधारी, दृढव्रतः संकीर्त्यते; एते चर्ष्णवस्य पुत्राः, पञ्चमः क्रमशः। स्वारोचिषः, उत्तमः, तामसः, रैवत इति एते चत्वारः मनवः प्रियव्रतवंशजाः। षष्ठे चक्रे चाक्षुषान्तरे विद्यमानाः देवाः—प्रथमजाः, जन्मार्हाः, पृथुकाः, बलवन्तो लेखाश्च—पञ्च गणाः देवतानां स्मृताः। एषां सृष्टिः मातॄणां नामभिः कीर्तिता; अत्रेः पौत्राः, अरण्यस्य प्रजापतेः संततयः; प्रत्येकः गणः अष्टौ देवतानः संख्याताः। आन्तरिक्ष, वसुहय, अतिथि, प्रियवत, श्रोत, मन्त, सुमन्त इति एते प्रथमाः गणनायाम् उक्ताः। श्येनभद्र, पश्य, पथ्यनेत्र, महायशाः, सुमना, सुवेता, रैवत, सुप्रचेतस, द्युति, महासत्त्व इत्येते पुत्राः कीर्तिताः। विजय, सुजय, मनोद्यायन, सुमति, सुपरि, विज्ञात, अर्थपति—एते भविष्यन्तः देवाः स्मृताः; पृथुकानां शृणु। अजिष्ट, शाक्यन, वानपृष्ठ, शाङ्कर, सत्यधृष्णु, विष्णु, विजय, अजित इति प्रसिद्धः—एते पृथुकाः देवेषु। लेखानां प्रवक्ष्यामि; शृणु: मनोजव, प्रघास, प्रचेता, महायशाः। वात, ध्रुवक्षिति, अद्भुतः बलवान्, अवन, बृहस्पति—एते लेखाः संख्यायाः। तेषु मनोजवः महाबलः इन्द्रत्वं प्राप; उन्नतः भार्गवः, हविष्मान् आङ्गिरसः। सुधामा, कश्यप, वसिष्ठ, विरज, अतिमान, पौलस्त्य, सहिष्णु, पौलह, मधुरा, त्रेय इत्येते सप्त चाक्षुषान्तरे सन्ति। ऊरु, पूरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक्, कृतिः, अग्निष्टुद, अतिरात्र, सुद्युम्न इत्येते नव। अभिमन्युः दशमः; एते नाद्वाल्यां जाताः मनोः पुत्राः; एते चाक्षुषस्य षष्ठस्य पुत्राः। वैवस्वतस्य महात्मनः सृष्टिः परिगणिता; विस्तारतः क्रमशश्चोक्ता द्विजश्रेष्ठ। चाक्षुषस्य उत्तराधिकारी कश्यपवंशे जातः; तस्य परम्परायाः अन्यान् सत्यान् वद। सूत उवाच—संक्षेपेण चाक्षुषस्य सृष्टिं शृणु; तस्य वंशे वेनपुत्रः पृथुः प्रसिद्धबलः उत्पन्नः। अन्ये प्रजापतयः दक्षः, प्राचेतसः; अत्रिः प्रजापतिः उत्तानपादं पुत्रं चक्रे। दक्षस्य पुत्रः प्रजापतेः सन्ततौ राजा बभूव; सः स्वायम्भुवेन मनुना अत्रये प्रदत्तः किञ्चिदर्थाय। चाक्षुषस्य भविष्यति मन्वन्तरे षष्ठं विस्तारतः कथयिष्यामि, द्विज, उपोद्घातपूर्वकम्। उत्तानपादात् चत्वारः कन्याः जाताः—सूनृता, वित्तभाविनी, अधिधर्मा धर्मपत्नी शुभा ध्रुवस्य माता; लक्ष्म्या धर्मपत्नीया शुचिस्मिता जाताऽतीव शुद्ध्या युक्ता। उत्तानपादात् ध्रुवः, कीर्तिमन्त, अयसमन्त, वसु, द्वे च कन्ये—शुचिस्मिता, मनस्विनी, स्वरापि जाता; एवं त्रीन् पुत्रान् स्मृतः। ध्रुवः बलवान् दश वर्षाणि दिव्यानि निराहारः तपः अचरत्, महतीं कीर्तिं इच्छन्। प्रथमे त्रेतायुगे स्वायम्भुवस्य पौत्रः योगेन जीवन् महतीं यशः अर्हन्। तस्मै प्रसन्नः ब्रह्मा तारकं स्थानं ददौ, तद् यत्र नोदयास्तमयौ, रम्यं चाप्यव्ययम्। तस्य लोकेश्वर्यं महत् दृष्ट्वा, दैत्याचार्यः शुक्राचार्यः श्लोकं जगौ—“आहो तपसः प्रभावः, आहो विद्या, आहो हविः!” सप्तर्षयः तं ध्रुवं स्थिरीकृत्य दिवं स्थापयामासुः, स च भगवांस्त्रिविष्टपेश्वरः बभूव। ध्रुवात् पुष्टिर्भव्यश्च जातौ; पृथिव्या उत्पन्नौ, हे राजन्। पुष्टिरेवोक्त्वा—“मम छायाभव” इति; भव्यः पतिः तां पत्नीं चकार। सत्यं उक्ते तया, सा स्त्री दिव्यरूपधारिणी छायया सह साक्षात् प्रादुरभवत्, दिव्याभरणभूषिता। छायायां पुष्टिरेव पञ्च पुत्रान् अकलुषान् जनयामास—प्राचीनगर्भ, वृषक, वृक, वृकल, धृति। प्राचीनगर्भस्य पत्नी भूवर्चा उदारधियं नाम राजानं सुषुवे, स पूर्वे जन्मनि इन्द्रः आसीत्। सहस्रवर्षान्ते स एकवारम् अन्नमश्नन् मन्वन्तरं पूरयित्वा इन्द्रत्वं प्राप। भद्रा उदारधियः पुत्रं दिवंजयं जनयामास; वराङ्ग्या दिवंजयात् रिपुः रिपुञ्जयश्च जातौ। बृहती रिपोः पत्नी चाक्षुषं सर्वतेजसम् अजनयत्; पुष्करिण्या वारुण्या च प्रजापतेः महात्मनः अरण्यस्य पुत्रः चाक्षुषो मनुः जातः। मनवे शुभपुत्राः नाद्वालायां जाताः; तथा वैराजप्रजापतेः कन्यायाम् अपि। ऊरु, पूरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक्, कविः, अग्निष्टुद, अतिरात्र, सुद्युम्न इत्येते नव, अभिमन्युः दशमः; एते मनोः नाद्वालायां जाताः पुत्राः। एवं सृष्टिक्रमः, मन्वन्तरविवरणं च, पुराणोक्तं महात्म्यं, देवर्षिप्रशंसितं, सुसम्पन्नं, भगवत्याः सृष्टेः चरित्रं, श्रद्धया श्रोतव्यम्।