वायुपुराणम्

वैवस्वतमन्वन्तरस्य संध्ये समुपस्थितायाम्, तदा पूजिताः आदित्या एकत्र समागत्य स्वयमेव समालोचयन्। ते योगबलात् स्वचेतसः अर्धेनैव तस्यां दिव्यायाम् अदितौ प्रविश्य, इदं मन्वन्तरमधि, स्वहिताय चिन्तयामासुः—"अस्यां जनित्वा पुत्रत्वं गच्छामः, एष एव नः परमो लाभः। अदितेः सुताः ये भविष्यन्ति, ते आदित्यत्वं प्राप्स्यन्ति।" एवं निर्णीय, सर्वे अपि ते चाक्षुषमन्वन्तरे कश्यपस्य मारीचिपुत्रस्य अदितेः द्वादश आदित्याः पुनर्जज्ञिरे। तत्रैव इन्द्रः विष्णुश्च अपि पुनः अभवताम्, अस्मिन्वैवस्वते मन्वन्तरे दिव्यौ नरनारायणौ अपि आविर्भूतौ। एषां देवतानां सृष्टिश्च लयश्च लोके सूर्यस्योदयास्तमयवद् वर्ण्यते; प्रजापतेः विष्णोः महात्मनः भवस्य च तथा। श्रोत्रे प्रधानत्वात् शब्दगुणादिसम्पन्नत्वात्, अणिमाद्यष्टसिद्धिसम्पन्नत्वाच्च, देवाः ते पुनः पुनः जाताः। एवं लोकेषु स्नेह एव सृष्टिकरणमुक्तम्। ब्रह्मणः शापेन जयाः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे जाताः, तत्रैव विजिताः। स्वारोचिषे ते तुषिताः, उत्तमे सत्या, तामसे हरयः, चारीष्णवे वैकुण्ठाः, चाक्षुषे साध्याः, अधुना अदित्या इति प्रसिद्धाः। तेषां दश स्मृताः—धाता, अर्यमाञ्, मित्रः, वरुणः, अंशः, भगः, इन्द्रः, विवस्वान्, पूषा, पर्जन्यश्च। ततो त्वष्टा, विष्णुश्च—अयमेव ज्येष्ठश्च कनिष्ठश्च—एवं द्वादश आदित्याः कश्यपस्य पुत्रा इति कीर्त्यन्ते। सुरभ्याः कश्यपाच्च महातपसा महादेवकृपया पावनाः एकादश रुद्राः अभवन्—अंगारकः, सर्पः, निरृति, सदसस्पतिः, अजैकपादः, अहिर्बुध्न्यः, ऊर्ध्वकेतुः, ज्वरश्च, भुवनेश्वरः, मृत्यु, कपालश्च—एते एकादश रुद्राः त्रैलोक्यनाथाः सुरभ्याः तपसः प्रसूताः। ततः सुरभ्याः अन्ये द्वे कन्ये जाते—रौहिणी रुद्रसदृशी, गान्धारी च विश्रुता। रौहिण्याः चत्वारः कन्याः जगति प्रसिद्धाः—सुरूपा, हंसकीला, भद्रा, कामदुघा। कामदुघायाः द्वे कन्ये—सुरूपा, तनया। हंसकीलायाः मृषयः जाताः; भद्रायाः वाजिनः पुत्राः गन्धर्वाः महाश्रेयस्कराः अभवन्। ततो गन्धर्वकुलस्य अश्वाः उत्पन्नाः—उच्चैःश्रवाः, मनोजवाः, व्योमचारीणः, श्वेताः, कपिलाः, चित्राश्वाः, हरिणाः, हरिताः, श्वेताः च—एते अश्वाः देवैः रुद्रैश्च पोषिताः। पुनः सुरभ्याः चन्द्रभासुप्रभः अभवत्—माल्यधारी, शिरोभूषणयुक्तः, तेजस्वी, अमृतालयसम्भूतः; सः सुरभ्याः प्रसादात् महेश्वरस्य ध्वजः अभवत्। एवं कश्यपस्य पुत्राः रुद्राः आदित्याश्च उक्ताः; साध्याः, विश्वेदेवाः, वसवः धर्मपुत्रत्वेन ज्ञायन्ते। अत्रैव अरिष्टनेमिनः पत्न्यः षोडश पुत्रान् अजजनन्; तेषु चत्वारः विद्युतः पण्डितैः स्मृताः; श्रेष्ठाः अंगिरसः, ब्राह्मर्षिभिः पूजिताः सूक्तजाः। देवर्षेः कृष्णाश्वस्य आयुधानि देवतानां अपत्यत्वेन कथ्यन्ते; तानि सहस्रयुगान्ते पुनः पुनः जायन्ते। सर्वे देवगणाः, ब्राह्मणाः, मनसः सम्भूताः त्रयस्त्रिंशत् देवाः—एषां अपि सृष्टिलयौ वर्ण्येते। यथा अस्मिन्लोके सूर्यस्योदयास्तमयौ, तथा एते देवगणाः युगयुगेषु सृज्यन्ते। साध्याः, वसवः, विश्वेदेवाः, रुद्राः, आदित्याश्च, जन्मबलकर्मभिः प्रसिद्धाः। वयं ज्ञातुमिच्छामः—कः प्रजापतेः, विष्णोः, महात्मनः भवस्य च भेदः? कः कस्योत्कृष्टः? कः कस्य उत्पन्नः? कः कस्य मध्ये, कः कस्य अधमः? कः श्रेष्ठः, कः अधीनः, कः जन्मकर्मबलैः महान्? सर्वमेतद् वद, यथावत् त्वमेव वेत्सि। एतस्मिन्नर्थे, यथास्मृतं ब्रह्मविष्णुरुद्राणाम् अन्तरं वक्ष्यामि; शृणुत। स्वयम्भुवः रूपाणि—राजसिकं, तामसिकं, सात्त्विकं—युगे युगे सम्प्रकाशन्ते। द्विजश्रेष्ठाः, एषां भेदः निश्चितुं न शक्यते गुणवृद्ध्यनुग्रहबन्धनाद् अपि। यथाशक्ति कर्मनिवृत्तिं गुणवृद्धिं च व्याख्यास्यामि; शृणुत। एतेषां त्रयाणां—एकं राजसिकं सर्वभूतसृष्टिकर्ता, एकः सात्त्विकः सागररूपेण तान् धारयति, तृतीयस्तु तामसिकः कालेन सर्वान् संहरति। ब्रह्मा यदा रजोगुणयुक्तः उदेति, तदा सात्त्विकः पुरुषः तस्मात् निवर्तते। काले तामसवृद्धौ, तदा ब्रह्मा राजसिकः तस्मात् निवर्तते। सात्त्ववृद्धौ, पुरुषः प्रभुः संप्रकाशते, तदा तस्मिन्काले कालः नास्ति। क्रमेण तस्य रूपं, नाम, कर्म च लीयते, स त्रिषु लोकेषु सर्वेषां अनुग्रहनिग्रहेण स्थितः। ब्रह्मणि सति, अन्तरालमित्युच्यते; पुरुषः ब्रह्मा सन्, न केवलं पुरुषः भवति। यथा मणौ बहुवर्णा बिम्बिता दृश्यन्ते, तथा शुद्ध्याश्रयभेदात् तद्वर्णः दृश्यते। एवं गुणबलात् स्वयम्भुवः वर्णनं भवति; एकत्वेऽपि, नानात्वेऽपि, एष एव तस्य व्याख्यानम्।