वायुपुराणम्

मध्यमं स्थानं जारद्गवः उच्यते, उत्तरं ऐरावतः, दक्षिणं वैश्वानरः इति अत्र साक्षात् प्रतिपादितम्। तत्र नक्षत्रपथाः अपि विविधान् अभिहिताः। अश्विनी, कृतिका, याम्या इति नागपथः प्रसिद्धः; पुष्य, आश्लेषा, पुनर्वसु इति ऐरावतपथः अभिहितः; एते त्रयः उत्तरमार्गः उच्यन्ते। पूर्वे च उत्तरदिशि फाल्गुन्यौ, तथा च मग्धा, आर्यमणपथः इति प्रसिद्धाः; हस्त, चित्रा, स्वाती इति गोपथः कथ्यते। ज्येष्ठा, विशाखा, अनुराधा इति जारद्गवपथः अभिहिताः; एते मध्यममार्गः उच्यन्ते। मूलः, द्वे आषाढे, अजपथः इति कथ्यते; श्रवण, धनिष्ठा, गार्गी, शतभिषक् अपि अभिहिताः। वैश्वानरी, भाद्रपदा, रेवती इति दक्षिणमार्गः इति विद्वांसः कथयन्ति। दक्षः सोमाय सप्तविंशति कन्याः अददात्; ताः सर्वाः नक्षत्ररूपेण प्रसिद्धाः, ज्योतिषशास्त्रे अपि उल्लिखिताः। तासां सुताः तेजस्विनः, अनन्ततेजसः अभवन्। शेषाः कन्याः तस्मिन्काले कश्यपः स्वीकृतवान्; ताः चतुर्दश महात्मनः जगतः मातरः अभवन्। अदिति, दिति, दनु, कला, अरिष्टा, सुरसा, सुरभिः, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रू, तथा मुनिः धर्मात्मा—एते तासां सुताः ज्ञेयाः। चरिष्णव-चाक्षुषयोः मन्वन्तरयोः मध्ये द्वादश श्रेष्ठाः वैकुण्ठाः अभवन्। वैवस्वतमन्वन्तरे आगते, आदित्याः पूजिताः समागत्य परस्परं समालापयन्। तस्मिन्नेव अदितिं योगेन, अर्धचेतसा, प्रविश्य, "अस्माकं श्रेयः तस्याः पुत्रत्वं प्राप्तव्यम्; अदितिसुताः आदित्यत्वं प्राप्नुयुः," इति उक्त्वा, चाक्षुषमन्वन्तरे, सर्वे कश्यपस्य, मरीचिपुत्रस्य, द्वादश आदित्याः पुनः अभवन्। इन्द्रः विष्णुः अपि पुनः जातौ, वैवस्वतमन्वन्तरे दिव्यौ नरनारायणौ अपि अभवताम्। एषां देवतानां सृष्टिप्रलयौ अपि वर्णितौ, यथा अस्मिन्लोके सूर्यः उदयास्तमयोः गच्छति, तथा प्रजापतिः, विष्णुः, महात्मा भवः अपि। श्रोत्रप्रधानाः, शब्दादिगुणयुक्ताः, अणिमाद्यष्टसिद्धिसंपन्नाः, तेन देवाः जाताः। एवं लोके आसक्तिरेव सृष्टिकारणं अभिहिता; ब्रह्मणः शापेन जयाः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे जाताः, पराजिताः च। स्वरौचिषे तुषिताः, उत्तमे सत्याः, तामसे हरयः, चरिष्णवे वैकुण्ठाः, चाक्षुषे साध्याः, अद्य वर्तमानकाले आदित्याः अभवन्। धाता, आर्यमण, मित्र, वरुण, अंश, भग, इन्द्र, विवस्वान्, पूषा, पर्जन्यः—एते दश स्मृताः। ततः त्वष्टा, विष्णुः, कनिष्ठः च ज्येष्ठः च; एवं द्वादश आदित्याः कश्यपसुताः स्मृताः। सुरभ्या कश्यपात् एकादश रुद्राः महत्तपसा महादेवकृपया जाताः। अङ्गारकः, सर्पः, निरृति, सदसस्पतिः, अजैकपादः, अहिर्बुध्न्यः, ऊर्ध्वकेतुः, ज्वरः, भुवनेश्वरः, मृत्यु, कपालः—एते एकादश रुद्राः त्रैलोक्यनाथाः; सुरभिः तान् महत्तपसा प्रसूतवती। ततः सुरभ्याः द्वे कन्ये जाते—रोहिणी रुद्रसदृशी, तथा गन्धार्यः। रोहिण्याः चत्वारः कन्याः—सुरूपा, हंसकीला, भद्रा, कामदुघा—लोके प्रसिद्धाः; कामदुघायाः द्वे कन्ये—सुरूपा, तनया। हंसकीलायाः मृषयः, भद्रायाः वाजिनः पुत्राः गन्धर्वाः महात्मनः अभवन्। ततः उच्चैःश्रवसः, मनोजवाः, नभोगामिनः, श्वेताः, पीताः, चित्राः अश्वाः, हरिणाः, हरिताः, श्वेताः—गन्धर्ववंशजाः अश्वाः देवैः रुद्रैः च पोषिताः। पुनः सुरभ्याः चन्द्रभासुप्रभः, माल्यधारी, शिखी, तेजस्वी, अमृतालयात् उत्पन्नः, सुरभ्याः प्रसादात् महेश्वरध्वजः अभवत्। एवं कश्यपसुताः रुद्राः आदित्याः वर्णिताः; साध्याः, विश्वेदेवाः, वसवः धर्मसुताः अपि अभिहिताः। अत्र अरिष्टनेमिन्याः पत्न्यः षोडश पुत्रान् प्रसूतवत्यः; तत्र चत्वारः विद्युतः विद्वद्भिः प्रसिद्धाः; श्रेष्ठाः अंगिरसः, ब्रह्मर्षिभिः पूजिताः, अभवन्। देवतानां आयुधानि कृष्णाश्वदेवरषेः अपत्यानि उच्यन्ते; एते सहस्रयुगान्ते पुनः पुनः जाताः। सर्वे देवगणाः, ब्राह्मणाः, त्रयस्त्रिंशत् मनसः जाताः; एषां देवतानां अपि सृष्टिप्रलयौ वर्णितौ। यथा अस्मिन्लोके सूर्यः उदयास्तमयोः गच्छति, तथा एते देवगणाः युगयुगे उत्पद्यन्ते। साध्याः, वसवः, विश्वेदेवाः, रुद्राः, आदित्याः—एते जन्म, शक्ति, कर्मणा प्रसिद्धाः। ते वयं प्रजापतेः, विष्णोः, महात्मनः भवस्य, तेषां विशेषं ज्ञातुम् इच्छामः; कः कस्योत्पत्तिः, कः कस्यां स्थितः, कः श्रेष्ठः, कः मध्यमः, कः अधमः? कः अग्रगण्यः, कः अधीनः, कः जन्मना, कर्मणा, शक्त्या महान्? सर्वं तत्त्वेन वद, यत् त्वं तत्त्वतः जानासि। एतत् विषये यत् स्मृतम्, तेषां परस्परविभागं वर्णयिष्यामि; ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः—एषां विषये शृणु। स्वयम्भुवः रूपाणि—राजस, तामस, सात्त्विक—युगे युगे उत्पद्यन्ति इति अभिहितम्।