वायुपुराणम्

शृणु, राजन्, दिवा-निशायोर्विभागः संक्षेपेणोक्तः, नक्षत्राणां च, सर्वे मुहूर्ताः च, दिवा-निशाज्ञाश्च तत्र निर्दिष्टाः। दिवा-निशायोर्विभागः षट्शताधिकः परिगण्यते, स एव ऋतून् सर्वान् ज्ञातुमिच्छता सूर्यस्य विशेषगत्यानुसारं विविच्यते। अतः, वेदविदः पर्वदिने तिथिं कामयन्ते; यदा काले भेदो नास्ति, तदा पितृयज्ञे तिथिः संयोग्या भवति। रौद्रः, सर्वः, मैत्रः, पिण्ड्यवासवः, आप्यः, वैश्वदेवः, ब्राह्मः, मध्याह्नसम्बन्धी च—एते दिवा मुहूर्तानां नामानि। प्रजापत्यः, ऐन्द्रः, इन्द्रः, निरृतिः, वारुणः, अर्यम्णः च—एतेऽपि दिवस्सम्बद्धाः। एते सर्वे दिवा मुहूर्ताः सूर्येण सृष्टाः, छायायाः शङ्कुनिर्णयेनेव निश्चितव्याः। अजा, अहिबुध्न्यः, पूषा, यमः, आग्नेयः, प्रजापत्यः—एतेऽपि ज्ञेयाः। ब्रह्मसौम्यः, आदित्यः, बार्हस्पत्यः, वैष्णवः, सावित्रः, त्वष्ट्रः, वायव्यः—इति समष्टिः। रात्रावेकस्मिन्पञ्चदश मुहूर्ताः, तेषां क्रमः निश्चितः; नलिकाः पादिकाश्च चन्द्रस्य गत्योदयाभ्यां ज्ञेयाः; एषु कालनिर्देशेषु, तेषु मुहूर्तेषु देवताः निर्दिष्टाः। सर्वग्रहाणां तिस्रः स्थितयः विधीयन्ते—दक्षिणा, उत्तर, मध्य—एवम् अनुक्रमेण ज्ञातव्याः। मध्यस्थिति जारद्गवाख्या, उत्तरस्थिति ऐरावताख्या, दक्षिणस्थिति वैश्वानराख्या—इति सत्यमिहोक्तम्। अश्विनी, कृत्तिका, याम्या—एते नागमार्गः; पुष्य, आश्लेषा, पुनर्वसुः—एते ऐरावतमार्गः; एते त्रयः पन्थानः उत्तरमार्गाख्याः। पूर्वफाल्गुनी, उत्तरफाल्गुनी, मग्धा—एते आर्यमणमार्गः; हस्त, चित्रा, स्वाती—एते गोमार्गः। ज्येष्ठा, विशाखा, अनुराधा—एते जारद्गवमार्गः, मध्यमार्गाख्याः। मूल, पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा—एते अजमार्गः; श्रवण, धनिष्ठा, गार्गी, शतभिषक्—एतेऽपि तत्रैव। वैश्वानरी, भाद्रपदा, रेवती—एते दक्षिणमार्गे त्रयः पन्थानः पण्डितैः कीर्तिताः। दक्षः सोमाय सप्तविंशतिं कन्याः दत्तवान्, ताः सर्वाः नक्षत्ररूपेण ख्याताः, ज्योतिषशास्त्रेऽपि निर्दिष्टाः। तासां संततयः तेजस्विनः, अपरिमितवर्चसः। शेषाः कन्याः तदा कश्यपेन स्वीकृताः; ताः चतुर्दश विश्वविख्याताः जगन्मातरः अभवन्। अदितिः, दितिः, दनुः, कला, अरिष्टा, सुरसा, सुरभिः, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रू, मुनिः धर्मात्मा—एतान् तासां सन्ततिं विद्धि। चरिष्णवचक्षुषोर्मन्वन्तरयोः मध्ये, द्वादशश्रेष्ठाः वैकुण्ठाख्याः अभवन्। वैवस्वतमन्वन्तरसमये, ते आदित्या पूजिताः, एकत्र समागत्य संवादं चक्रुः। ते योगेन, अर्धचेतसा, अदितिं तामेव विशन्तः, वैवस्वतव्यवस्थायामिदानीं—"अस्याः पुत्रत्वं गच्छामः, तत्सर्वोत्कृष्टं भविष्यति; अदितेः सुताः आदित्यत्वं यास्यन्ति" इति। एवं उक्त्वा, सर्वे चक्षुषोर्मन्वन्तरे कश्यपस्य मरीचिपुत्रस्य अदितेरपि द्वादशादित्या अभवन्। इन्द्रः विष्णुश्च पुनर्जन्म प्राप्नुतः, अस्मिन्वैवस्वतव्यवस्थायां दिव्यौ नरनारायणौ अपि। एषां देवतानां सृष्टिलयौ अपि वर्ण्येते, यथा अस्मिन्लोके सूर्यस्योदयास्तमयौ, तथैव प्रजापतेः, विष्णोः, महात्मनः भवस्य च। ते श्रोत्रे प्रधानाः, शब्दगुणादियुक्ताः, अणिमाद्यष्टसिद्धिसंपन्नाः, अतः ते देवाः जाताः। एवं लोकेऽस्मिन्सङ्गः सृष्टिहेतुः स्मृतः। ब्रह्मणः शापेन जयाः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे जाताः, पराजिताश्च। स्वारोचिषे तु तुषिताः, उत्तमे सत्याः, तामसे हरयः, चरिष्णवे वैकुण्ठाः, चाक्षुषे साध्याः, इदानीं तु आदित्या इति। धाता, अर्यमा, मित्रः, वरुणः, अंशः, भगः, इन्द्रः, विवस्वान्, पूषा, पर्जन्यः—एते दशस्मृताः। ततो त्वष्टा, विष्णुश्च, ज्येष्ठश्च कनिष्ठश्च—एवं द्वादशादित्या कश्यपस्य पुत्राः। सुरभेः कश्यपाच्चैकादश रुद्राः महत्तपसा, महादेवप्रसादेन जाताः। अङ्गारकः, सर्पः, निरृतिः, सदसस्पतिः, अजैकपादः, अहिर्बुध्न्यः, ऊर्ध्वकेतुः, ज्वरः, भुवनेश्वरः, मृत्यु, कपालाख्यः ख्यातः—एते एकादश रुद्राः त्रैलोक्यनाथाः, सुरभेः तपसा जाताः। ततः सुरभ्याः द्वे कन्ये जाते—रौहिणी रुद्रसमप्रभा, गन्धारी च महात्मना। रौहिण्याः चत्वारः कन्याः प्रसिद्धाः—सुरूपा, हंसकीला, भद्रा, कामदुघा; कामदुघायाः द्वे कन्ये—सुरूपा तनया च। हंसकीलायाः मृषयः, भद्रायाः वाजिनः पुत्राः गन्धर्वाः जाताः। ततः उच्चैःश्रवाः, मनोजवाः, व्योमचारीणः, श्वेताः, कपिलाः, पिङ्गलाः, हरिणाः, शुक्लाः—एते गन्धर्ववंश्या अश्वाः, देवैः रुद्रैश्च पोषिताः। पुनः सुरभ्याः चन्द्रभासुप्रभः जातः, माल्यधारी, शिरोभूषितः, तेजस्वी, सुधासदनसम्भूतः; सः महेश्वरध्वजः अभवत् सुरभ्याः प्रसादेन। एवं कश्यपस्य पुत्राः रुद्राः आदित्याश्चोक्ताः; साध्याः, विश्वेदेवाः, वसवः धर्मपुत्रत्वेन अपि प्रसिद्धाः।