वायुपुराणम्

बृहस्पतेः भगिनी धर्मात्मा, योगनिष्ठा, ब्रह्मचारिणी च, समस्तं जगत् अनासक्तया विचरन्ती सिद्धा स्त्री अभवत्। प्रभासस्य, यः वसुना अष्टमः, पत्नी दिव्यशिल्पिनं विश्वकर्माणं प्रसूतवती—शिल्पिनां प्रवर्तकं देवतानां च स्थापत्यकर्ता। स सर्वशिल्पानां निर्माता, देवेषु स्थापत्यकर्ता, भूषणानां च स्रष्टा, उत्पादकः च। देवतानां विमानानि सर्वाणि तेन निर्मितानि; मानवशिल्पिनः तस्य शिल्पेन जीविकां प्राप्नुवन्ति। विश्वदेवाः दश प्रसिद्धाः धर्मपुत्राः, विश्वायाः प्रसूताः—क्रतु, दक्ष, श्रव, सत्य, काल, काम, धुनि, कुरुवान्, प्रभवान्, रोचमानः—एते दश विश्वायाः शुभायाः धर्मस्य पुत्राः अभवन्। मरुत्वतीतः मरुत्वन्तः, भानवः, भानु-पुत्राः अभवन्; मुहूर्त्तायाः मुहूर्ताः, लम्बायाः घोषः जातः। संकल्पायाः संकल्पः बुद्धिमान् उत्पन्नः; नागवीथ्याः त्रिपथगामिनः पत्न्याः जाताः। अरुन्धत्याः सर्वं भूम्याः सम्बन्धितं उत्पन्नं; एष सृष्टिः, हे विप्र, धर्मस्य शाश्वतं क्रमं इति कथ्यते। अथ अहं मुहूर्त्तान् तिथीन् च, तेषां अधिपतीन् सह, नामानि वक्ष्यामि; शृणु धर्मज्ञ। दिनरात्र्योः विभागः, नक्षत्राणि च संक्षेपतः; सर्वे मुहूर्त्ताः, दिनरात्रिविदः च। दिनरात्र्योः विभागाः षट्शतानि अधिकानि गण्यानि; सूर्यस्य गत्यानुसारं सर्वऋतून् इच्छता ज्ञेयम्। तस्मात् वेदविदः पर्वदिवसः तिथिं इच्छन्ति; कालविभागाभावे पितृयज्ञे समायोज्या। रौद्र, सर्व, मैत्र, पिण्ड्यवासव, आप्य, वैश्वदेव, ब्राह्म, मध्याह्नसंयुक्त—एतानि नामानि। प्रजापत्य, ऐन्द्र, इन्द्र, निरृति, वारुण, आर्यमणस्य भागः—एतानि अपि दिनसंयुक्तानि। एते दिवसस्य मुहूर्त्ताः सूर्येण निर्मिताः; शङ्कुच्छायया यथावत् निर्णेयाः। अज, अहिबुध्न्य, पूषा, यम, अग्नेय, प्रजापत्य—एतानि अपि ज्ञेयम्। ब्रह्मसौम्य, आदित्य, बार्हस्पत्य, वैष्णव, सावित्र, त्वाष्ट्र, वायव्य—एष संग्रहः। रात्रौ पञ्चदश मुहूर्त्ताः क्रमेण कथिताः; नलिकाः पाडिकाः च चन्द्रस्य गत्युत्थानात् ज्ञेयाः; तेषु कालविभागेषु, एते मुहूर्त्तदेवताः। सर्वग्रहाणां त्रि स्थानानि कल्पितानि—दक्षिण, उत्तर, मध्य—क्रमेण ज्ञेयम्। मध्यस्थानं जरद्गवम्, उत्तरं ऐरावतं, दक्षिणं वैश्वानरं इति यथार्थं उच्यते। अश्विनी, कृतिका, याम्या नागपथः; पुष्य, आश्लेषा, पुनर्वसु ऐरावतपथः; एते त्रयः उत्तरमार्गः। पूर्वफाल्गुनि, उत्तरफाल्गुनि, मघा आर्यमणपथः; हस्त, चित्रा, स्वाति गोपथः। ज्येष्ठा, विशाखा, अनुराधा जरद्गवपथः; एते त्रयः मध्यमार्गः। मूल, पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा अजपथः; श्रवण, धनिष्ठा, गार्गी, शतभिषक अपि। वैश्वानरी, भाद्रपदा, रेवती अपि सूच्यन्ते; एते त्रयः दक्षिणमार्गः इति विप्रैः ज्ञाताः। दक्षः सोमाय सप्तविंशतिं कन्याः दत्तवान्; सर्वाः नक्षत्ररूपेण प्रसिद्धाः, ज्योतिषे अपि उल्लिखिताः। तेषां पुत्राः तेजस्विनः, अनन्तप्रभायुक्ताः अभवन्। शेषाः कन्याः कश्यपेन स्वीकृताः; सर्वाः चतुर्दश विश्वप्रसिद्धाः लोकमातरः अभवन्। अदिति, दिति, दनु, कला, अरिष्टा, सुरसा, सुरभिः, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रू, मुनिः धर्मात्मा—एते तेषां सन्ततिः। चरिष्णव-चाक्षुषयोः मन्वन्तरयोः मध्ये द्वादश वैकुण्ठाः श्रेष्ठाः अभवन्। वैवस्वतमन्वन्तरान्तर आगते, त आदित्याः पूजिताः समागत्य संवादं अकुर्वन्। त एव अदितिं योगेन, अर्धचेतसा, वैवस्वतमन्वन्तरे प्रविश्य—“अस्याः पुत्रत्वं गच्छामः, तद् उत्तमं भविष्यति; अदितिसुताः आदित्यत्वं प्राप्स्यन्ति”—इति उक्त्वा, चाक्षुषमन्वन्तरे सर्वे कश्यपस्य मरीचिपुत्रस्य अदितेः द्वादश आदित्याः पुनः अभवन्। इन्द्रः विष्णुश्च पुनः अभवन्, वैवस्वतमन्वन्तरे दिव्यौ नरनारायणौ अपि। एषां देवतानां सृष्टि-प्रलयः अपि वर्ण्यते—यथा अस्मिन लोके सूर्यः उदयति अस्तं च गच्छति, एवं प्रजापति, विष्णु, महात्मा भवः अपि। श्रोत्रे श्रेष्ठत्वात्, शब्दादिगुणयुक्तत्वात्, अणिमाद्यष्टसिद्धिसम्पन्नत्वात्, तस्मात् देवताः जाताः। एवं अस्मिन लोके आसक्तिः सृष्टिकारणं इति कथ्यते। ब्रह्मशापात् जयाः स्वायम्भुवमन्वन्तरे जाताः, विजिताः च। स्वारोचिषे तुषिताः, उत्तमे सत्याः, तामसे हरयः, चरिष्णवे वैकुण्ठाः, चाक्षुषे साध्याः, वैवस्वते अदित्या इति। धाता, आर्यमन्, मित्र, वरुण, अंश, भग, इन्द्र, विवस्वान्, पूषा, पार्जन्यः—एते दश स्मृताः।