वायुपुराणम्

शृणु, धर्मज्ञ, सनातनस्य धर्मस्य प्रवाहमिमं दिव्यकथाम्। पूर्वे स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, ततोऽपि स्वारोचिषे मन्वन्तरे, तुषितानां नामानि पूर्वं कीर्तितानि, पुनः तानि शृणु। प्राणः, अपानः, उदानः, समानः, व्यानः; तथा चक्षुः, श्रोत्रम्, प्राणः, स्पर्शः, बुद्धिः, मनः—एतानि तुषितानां नामानि सदा स्मृतानि। पुनः तुषितेषु पूर्वं प्राणादीनि पञ्च नामानि प्रसिद्धानि। वसूनां पुत्राः वसवः इति ख्याताः, ये साध्यानां अनुजाः। धरा, ध्रुवः, सोमः, आपः, अनलः, अनिलः, प्रत्युषः, प्रभासः—एते अष्टौ वसवः प्रसिद्धाः। धरस्य पुत्रौ द्रविणः तथा हुतहव्यवाहः; ध्रुवस्य पुत्रः भवः नाम, स एव कालः, लोकप्रकाशकः। सोमस्य प्रसिद्धौ पुत्रौ वर्चाः च बुधः ग्रहविद्; उभौ रोहिण्यां जातौ, त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ। धरस्य पुत्राः मिकलिलः, चन्द्रस्य त्रयः पुत्राः अपि स्मृताः। आपः पुत्रः वैतण्ड्यः, तथा शमः शान्तः च। स्कन्दः, यः सनत्कुमारः अपि, पादतेजसा जातः; कुमारः अग्नेः पुत्रः, शरवणे समुत्पन्नः। तस्य शाखाः—शाखः, विशाखः, नैगमेयः—पृष्ठतः जाताः। अनिलस्य पत्नी शिवा, तस्य पुत्रः मनोजवः। अनिलस्य अपि द्वौ पुत्रौ—अविज्ञातगति, मनोजवः। प्रत्युषस्य पुत्रः मुनिः देवलः, देवलस्य द्वौ पुत्रौ—क्षमावत्, मनीषिन्—उभौ प्राज्ञौ। बृहस्पतेः भगिनी महात्मा, ब्रह्मचारिणी, योगसिद्धा, या लोकेऽस्मिन् असङ्गता विचरति। प्रभासस्य पत्नी, वसूनां अष्टमस्य, विश्वकर्माणं सुषुवे—स देवशिल्पी, विश्वशिल्पिनां प्रवर्तकः। स एव सर्वशिल्पानां कर्ता, देवानां वास्तुकारः, सर्वाभरणानां स्रष्टा। स एव सर्वदेवानां विमानानि निर्माति; मानवशिल्पिनः तस्यैव शिल्पेन जीविकां लभन्ते। विश्वादेव्यः दश विश्वदेवाः, विश्वायां समुत्पन्नाः—क्रतुः, दक्षः, श्रवाः, सत्यः, कालः, कामः, धुनिः, कुरुवान्, प्रभवान्, रोचमानः—एते धर्मपुत्राः, शुभायां विश्वायां जाताः। मरुत्वत्याः मरुत्वन्तः, भानवः, भानुः पुत्राः; मुहूर्त्तायाः मुहूर्त्ताः, लम्बायाः घोषः। संकल्पायाः संकल्पः प्राज्ञः, नागवीथ्याः त्रिपथगा अन्यया सहोत्पन्नाः। अरुन्धत्याः सर्वं भूमिसम्बन्धि जातम्; एषा सृष्टिः, विप्र, धर्मस्य सनातना व्यवस्था उच्यते। अधुना मुहूर्त्तानां तिथीनां च, तेषां च अधिष्ठात्र्देवतानां नामानि प्रवक्ष्यामि, शृणु। दिवानक्तयोः विभागः, नक्षत्राणां संक्षेपः, सर्वे मुहूर्त्ताः, दिवानक्तयोर्विदः अपि। दिवानक्त्योः विभागः षट्शतानि अधिकानि, सूर्यस्य गमनविशेषे, ऋतूनां ज्ञानकामिनां ज्ञेयम्। तस्मात्, वेदविदः तिथिं पर्वदिने इच्छन्ति; यत्र काले भेदः नास्ति, तदा पित्र्येषु कर्मसु संयोज्या। रौद्रः, सर्वः, मैत्रः, पिण्ड्यवसवः, आप्यः, वैश्वदेवः, ब्राह्मः, मध्याह्नसम्बद्धः—एतानि नामानि। प्रजापत्यः, ऐन्द्रः, इन्द्रः, निरृतिः, वारुणः, अर्यम्णः भागः—एतेऽपि दिवासम्बद्धाः। एते दिवामुहूर्त्ताः सूर्येण निर्मिताः, शङ्कुच्छायया निश्चितव्याः। अजः, अहिबुध्न्यः, पूषा, यमः, आग्नेयः, प्रजापत्यः—एतेऽपि ज्ञेयाः। ब्रह्मसौम्यः, आदित्यः, बार्हस्पत्यः, वैष्णवः, सावित्रः, त्वष्ट्रः, वायव्यः—एष संहिता। रात्रौ पञ्चदश मुहूर्त्ताः, क्रमशः; नलिकाः पाडिकाः च चन्द्रस्य गमनोत्थानात् ज्ञेयाः; एतेषु कालेषु, मुहूर्त्तदेवताः सन्ति। सर्वग्रहाणां त्रयः प्रदेशाः विधीयन्ते—दक्षिणः, उत्तरः, मध्यः—एते क्रमशः ज्ञेयाः। मध्यः प्रदेशः जारद्गवः, उत्तरः ऐरावतः, दक्षिणः वैश्वानरः इति प्रसिद्धम्। अश्विनी, कृतिका, याम्या—एते नागपथः; पुष्य, आश्लेषा, पुनर्वसु—एते ऐरावतपथः; एते त्रीन् पन्थानः, उत्तरायणपथः इति कथ्यन्ते। पूर्वफाल्गुनी, उत्तरफाल्गुनी, मघा—एते आर्यपथः; हस्त, चित्रा, स्वाती—एते गोपथः। ज्येष्ठा, विशाखा, अनुराधा—एते जारद्गवपथः; एते मध्यमार्गः। मूल, पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा—एते अजपथः; श्रवण, धनिष्ठा, गार्गी, शतभिषक् अपि। वैश्वानरी, भाद्रपदा, रेवती—एते दक्षिणपथाः, पण्डितैः स्मृताः। दक्षः सप्तविंशति कन्याः सोमाय दत्तवान्; सर्वाः ताः नक्षत्ररूपेण प्रसिद्धाः, ज्योतिषशास्त्रे अपि उल्लिखिताः। तासां अपत्यं तेजस्वि, अनन्तवर्चसम्। अवशिष्टाः कन्याः तदा कश्यपेन स्वीकृताः; सर्वाः चतुर्दश महात्मनः लोकमातरः अभवन्। अदितिः, दिति, दनुः, कला, अरिष्टा, सुरसा, सुरभिः, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रुः, मुनिः ऋषिः धर्मज्ञः—एतेषां प्रजाः विज्ञेयाः। चरिष्णवचक्षुषोर्मन्वन्तरयोः अन्तराले, द्वादश प्रमुखाः वैकुण्ठाः जाताः इति प्रसिद्धम्। एवं सृष्टेः, देवतानां, कालमानस्य, नक्षत्राणां च दिव्यक्रमः, धर्मस्य सनातनं स्वरूपं, पुरातनैः ऋषिभिः प्रतिपादितम्।