वायुपुराणम्

विज्ञाता, विज्ञात, मनस्, यज्ञ इति एतेषां नामानि स्मृतानि, एते च ख्याताः जयाः इति कथ्यन्ते। ब्रह्मणः शापेन ते पुनः जाताः, स्वायम्भुवे मन्वन्तरे पराजिताः अभवन्। स्वारोचिषे मन्वन्तरे तु तुषिताः इति, उत्तमे मन्वन्तरे सत्यान् इति प्रसिद्धाः। तामसे मन्वन्तरे हरयः इति, रैवत मन्वन्तरे वैकुण्ठाः, चाक्षुषे मन्वन्तरे तु छन्दसः उत्पन्नाः साध्याः देवताः अभवन्। द्वादश साध्याः अमराः, धर्मस्य पुत्राः, महाभाग्यवन्तः, पूर्वं चाक्षुषमन्वन्तरे पूजिताः आसन्। स्वारोचिषे मन्वन्तरे तुषिताख्याः बलिनः देवाः, चाक्षुषे मन्वन्तरे स्वयम् समालोचयन्। तदा केचन अवशिष्टाः सन्तः तुषिता देवाः ऊचुः—"वयं महाभागाः साध्येषु प्रविशेम; आगामिन्यां मन्वन्तरे तेषां भविष्यामः, तत् अस्माकं श्रेयः स्यात्" इति। एवं उक्त्वा सर्वे चाक्षुषे मन्वन्तरे पुनः स्वायम्भुवधर्मद्वादशात् जाताः। तत्र नारः नारायणश्च पुनः जातौ। विपश्चित्, इन्द्रः, सत्यः, हरिश्च—एते द्वौ पूर्वं तुषिता देवौ स्वारोचिषे मन्वन्तरे स्थितौ। तुषिताः ये साध्याः अभवन्, तेषां नामानि—मनः, अनुमन्ता, प्राणः, नरः, यानः च महाबलः। चित्तिः, हयः, नयः, हंसः, नारायणः, प्रभवः, विभुः—एते द्वादश साध्याः जाताः। पूर्वं स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, पुनः स्वारोचिषे मन्वन्तरे नामानि आसन्। तुषितानां नामानि पुनः शृणु। प्राणः, अपानः, उदानः, समानः, व्यानः; चक्षुः, श्रोत्रम्, प्राणः, स्पर्शः, बुद्धिः, मनश्च। प्राणः, अपानः, उदानः, समानः, व्यानः—एतानि नामानि तुषितेषु पूर्वं स्मृतानि। वसुपुत्राः वसवः इति कथ्यन्ते, साध्यभ्रातरः इति प्रसिद्धाः। धरः, ध्रुवः, सोमः, आपः, अनलः, अनिलः, प्रत्युषः, प्रभासः—एते अष्टौ वसवः प्रकीर्तिताः। धरस्य पुत्रः द्रविणः, तथा हुतहव्यवाहः; ध्रुवस्य पुत्रः भवः, यः कालः, लोकप्रदर्शकः। सोमस्य प्रसिद्धौ पुत्रौ वर्चा, बुधश्च, ग्रहज्ञः; उभौ रोहिण्यां जातौ, त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ। धारस्य पुत्राः मिकलिलाः; चन्द्रस्य त्रयः पुत्राः अपि स्मृताः। आपः पुत्रः वैतण्ड्यः, तथा शमः, शान्तः च। स्कन्दः, यः सनत्कुमारः अपि, पादतेजसा जातः; कुमारः, अग्नेः पुत्रः, शरवेषु जातः। तस्य शाखाः—शाख, विशाख, नैगमेयः, ये पृष्ठतः जाताः। शिवा अनिलस्य पत्नी; तयोः पुत्रः मनोजवः। अनिलस्य अपि द्वौ पुत्रौ—अविज्ञातगति, मनोजवः च। प्रत्युषस्य पुत्रः मुनिः देवलः; देवलस्य द्वौ पुत्रौ—क्षमावत्, मनीषिन्, उभौ बुद्धिमन्तौ। बृहस्पतेः भगिनी महाभगा, ब्रह्मचारिणी, योगसिद्धा, या लोकेषु सर्वत्र निरपेक्षया विचरति। प्रभासस्य पत्न्याः, वसूनां अष्टमस्य, विश्वकर्मा पुत्रः, दिव्यशिल्पी, विश्वकर्मा, सर्वशिल्पानां प्रवर्तकः, देवतानां तक्षकः, सर्वाभरणानां उत्पादकः च। स एव देवयानि विमानानि निर्माति; मानवाः तस्य शिल्पेन जीविकां लभन्ते। विश्वदेवा दश संख्या, प्रसिद्धाः, विश्वायाः जाताः—क्रतुः, दक्षः, श्रवः, सत्यः, कालः, कामः, धुनिः, कुरुवान्, प्रभवान्, रोचमानः—एते दश धर्मपुत्राः, शुभायाः विश्वायाः जाताः। मरुत्वतीतः मरुत्वन्तः, भानवः, भानोः पुत्राः; मुहूर्त्तायाः मुहूर्त्ताः, लम्बायाः घोषः जातः। संकल्पायाः संकल्पः, नागवीथ्याः त्रिपथगा जाताः। अरुंधत्याः, पृथिव्याः सर्वं जातम्; एषा सृष्टिः, हे महामते, धर्मस्य शाश्वती व्यवस्था इति कथ्यते। अधुना अहं मुहूर्त्तानां तिथीनां च, तेषां अधिपतीन् च नामानि वक्ष्यामि, शृणु। दिनरात्र्योः विभागः, नक्षत्राणि संक्षेपेण, सर्वे मुहूर्त्ताः, दिनरात्रिविदः च। दिनरात्र्योः विभागाः षट् शतानि अधिकानि इति गणिताः, सूर्यस्य गतिविशेषेण, ऋतूनां ज्ञानकामिनां कृते। तस्मात् वेदविदः अपि तिथिं पर्वदिने इच्छन्ति; यदा काले भेदः नास्ति, तदा पितृयज्ञे संयोगः कार्यः। रौद्रः, सर्वः, मैत्रः, पिण्ड्यवसवः, आप्यः, वैश्वदेवः, ब्राह्मः, मध्याह्नसम्बद्धः—एते नामानि। प्राजापत्यः, ऐन्द्रः, इन्द्रः, निरृतिः, वारुणः, आर्यमणस्य भागः—एते अपि दिने सम्बद्धाः। एते दिनस्य मुहूर्त्ताः सूर्येण निर्मिताः; छायायाः यन्त्रेण यथावत् निर्णेयाः। अजा, अहिबुध्न्यः, पूषा, यमः, आग्नेयः, प्राजापत्यः—एते अपि ज्ञेयाः। ब्रह्मसौम्यः, आदित्यः, बार्हस्पत्यः, वैष्णवः, सावित्रः, त्वाष्ट्रः, वायव्यः—एषां समुच्चयः। रात्रौ पञ्चदश मुहूर्त्ताः, क्रमशः निर्दिष्टाः; नलिकाः, पाडिकाः च चन्द्रस्य गत्या उदयेन च ज्ञेयाः; एतेषु कालविभागेषु, एते मुहूर्त्तदेवताः। सर्वग्रहाणां तु त्रयः स्थितयः विधीयन्ते—दक्षिणा, उत्तर, मध्य—एते क्रमशः ज्ञेयाः।