वायुपुराणम्

शबलाश्वाः यदा नष्टाः तदा दक्षः क्रोधेन नारदं शप्तवान्—“त्वं विनाशं प्राप्नुहि गर्भे च वासं कुरु।” एवं, पूर्वं त एव महात्मानः नष्टाः सन्तः, दक्षः वैरिण्याः षष्टिं सुप्रसिद्धाः कन्याः सृजितवान्। ततः पत्न्याः कृते भगवान् कश्यपः ताः स्वीकृतवान्; तथा धर्मः, सोमः, अन्ये च महर्षयः ताः स्वीकृतवन्तः। यः एतत् दक्षस्य सर्वं सृष्टिं यथार्थेन वेत्ति, स दीर्घायुः, कीर्तिमान्, सौभाग्ययुक्तः, सन्ततिसम्पन्नः च भवति। अथ, वैवस्वतमन्वन्तरे सर्वेषां देवतानां, दानवानां, दैत्यानां च उत्पत्तिं विस्तरेण कथयामि। प्रथमं धर्मस्य स्वाभाविकं उत्पत्तिं वर्णयामि—अरण्धती, वसुर्यामी, लम्बा, भानुः, मरुत्वती, सङ्कल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा च—एताः दश कन्याः दक्षः प्रचेता:पुत्रः धर्माय पत्नीरूपेण दत्तवान्। साध्यायाः धर्मस्य पुत्राः द्वादश साध्याः अभवन्—महासौभाग्ययुक्ताः, छन्दोभ्यः जाताः, यज्ञभागिनः च। देवविदः तान् देवेषु श्रेष्ठान् मन्यन्ते। जयाः, सन्ततिं इच्छन्तः, ब्रह्मणः मुखात् देवतारूपेण सृष्टाः; सर्वे तु मन्वन्तरेषु विविधेषु मन्त्रशरीराः इति गणिताः। दर्शः, पौर्णमासः, बृहद्याः, रथन्तरः, चित्तिः, विचित्तिः, आकूतिः, कूतिः, विज्ञाता, विज्ञातः, मनः, यज्ञः—एषां नामानि स्मृतानि, ते प्रसिद्धाः जयाः। ब्रह्मशापात्, ते पुनः जाताः, स्वायम्भुवमन्वन्तरे विजिताः; स्वारोचिषमन्वन्तरे तुषिताः अभवन्, उत्तममन्वन्तरे सत्याः। तामसमन्वन्तरे हरयः, रैवतमन्वन्तरे वैकुण्ठाः, चाक्षुषमन्वन्तरे छन्दोभ्यः साध्याः देवत्वेन प्रसिद्धाः। द्वादश अमराः साध्याः, धर्मस्य पुत्राः, महासौभाग्ययुक्ताः, मनुचाक्षुषपर्यन्ते पूजिताः। पूर्वं, स्वारोचिषमन्वन्तरे, तुषिताः देवाः चाक्षुषमन्वन्तरे आपस्यम् उक्तवन्तः। तुषिताः देवाः, शेषः सति, उक्तवन्तः—“वयं महासौभाग्ययुक्ताः साध्येषु प्रविशामः; आगामिनि मन्वन्तरे तैः भवेम, तद् अस्माकं श्रेयः भविष्यति।” एवं उक्त्वा, सर्वे मनुचाक्षुषपर्यन्ते पुनः द्वादश स्वायम्भुवधर्मात् जाताः। तत्र, नरः नारायणः पुनः जातौ; विपश्चित्, इन्द्रः, सत्यम्, हरिः—एतौ पूर्वं तुषितदेवौ स्वारोचिषमन्वन्तरे स्थितौ। तुषिताः ये साध्याः अभवन् तेषां नामानि—मनः, अनुमन्ता, प्राणः, नरः, यानः बलवान्, चित्तिः, हयः, नयः, हंसः, नारायणः, प्रभवः, विभुः—एते द्वादश साध्याः जाताः। पूर्वं स्वायम्भुवमन्वन्तरे, पुनः स्वारोचिषमन्वन्तरे, नामानि आसन्; तुषितानां नामानि शृणु—प्राणः, अपानः, उदानः, समानः, व्यानः; चक्षुः, श्रोत्रम्, प्राणः, स्पर्शः, बुद्धिः, मनः च। प्राणः, अपानः, उदानः, समानः, व्यानः—एतानि पूर्वं तुषितेषु स्मृतानि। वसुपुत्राः वसवः इति प्रसिद्धाः, साध्याः अनुजाः—धरा, ध्रुवः, सोमः, आपः, अनलः, अनिलः, प्रत्युषः, प्रभासः—एते अष्टौ वसवः घोषिताः। धरस्य पुत्रः द्रविणः, हुतहव्यवाहः च; ध्रुवस्य पुत्रः भवः, यः कालः, लोकप्रकाशकः। सोमस्य प्रसिद्धौ पुत्रौ—वर्चाः, बुधः, ग्रहविदः; रोहिण्याः उत्पन्नौ, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धौ। धारस्य पुत्राः मिकलीलः; चन्द्रस्य त्रयः पुत्राः अपि कथ्यन्ते। आपस्य पुत्रः वैतण्ड्यः, शमः, शान्तः च। स्कन्दः, सनत्कुमारः अपि, पादशक्त्या जातः; कुमारः अग्निपुत्रः, कण्ठे उत्पन्नः। तस्य शाखाः—शाखः, विशाखः, नैगमेयः, पृष्ठात् जाताः। शिवा अनिलस्य पत्नी; तयोः पुत्रः मनोजवः। अनिलस्य अपि द्वौ पुत्रौ—अविज्ञातगति, मनोजवः। प्रत्युषस्य पुत्रः ऋषिः देवलः; देवलस्य अपि द्वौ पुत्रौ—क्षमावत्, मनीषिन्, उभौ विद्वांसौ। बृहस्पतेः भगिनी योगसिद्धा ब्रह्मचारिणी, सर्वं जगत् अनासक्त्या विचरति। प्रभासस्य पत्न्याः, वसूनां अष्टमस्य, विश्वकर्मा उत्पन्नः—देवशिल्पी, शिल्पिनां प्रजापति। सः सर्वशिल्पानां कर्ता, देवतानां निर्माणकर्ता; सर्वाभरणानां स्रष्टा च। सः देवतानां विमानानि निर्माति; मानवशिल्पिनः तस्य शिल्पैः जीविकां कुर्वन्ति। विश्वदेवाः दश प्रसिद्धाः धर्मस्य पुत्राः, विश्वायाः जाताः—क्रतु, दक्षः, श्रवः, सत्यम्, कालः, कामः, धुनिः, कुरुवान्, प्रभवान्, रोचमानः—एते दश विश्वायाः शुभायाः धर्मपुत्राः अभवन्। मरुत्वत्याः मरुत्वन्तः, भानुपुत्राः भानवः; मुहूर्त्तायाः मुहूर्त्ताः, लम्बायाः घोषः जातः। सङ्कल्पायाः बुद्धिमान् सङ्कल्पः; नागवीथ्याः, तस्य सहपत्नीभ्यः, त्रिपथगाः जाताः। यत् सर्वं पृथिव्याः सम्बन्धि, तद् अरण्धत्याः जातम्; एषा सृष्टिः, विप्र, धर्मस्य सनातनं क्रमः इति उद्घोष्यते। अथ मुहूर्त्तानां तिथीनां च नामानि, तेषां अधिष्ठातृदेवताः च, पुण्यात्मन्, शृणु यथा अहं वर्णयामि।