वायुपुराणम्

प्राचेतसस्य दक्षस्य पुत्राः हर्यश्वा नाम, सन्तानवृद्धये महाबलिनः समागताः आसन्। तान् नारदः महर्षिः उपगम्य इत्युवाच— “युवान् यूयं, अनुभवशून्याश्च; न चावगच्छथ भूमेः अधः, ऊर्ध्वं, मध्ये वा स्थितिम्। कथं तर्हि सन्तानं सृजिष्यथ? भूमेः मापि किं, किम् उत सृष्टव्यं, इति न विदित्वा कथं सृष्टिं करिष्यथ? अल्पं वा अधिकं वा, तत्र दोषः एव।“ एवं श्रुत्वा, ते सर्वे दिशः दिशः प्रस्थितवन्तः। वायोः पथम् आसाद्य, ते नष्टाः अभवन्। अद्यापि ते न प्रतिनिवर्तन्ते, वायुनाऽनुवर्तमाना विचरन्ति; एवं वायुपथे प्रविष्टाः, ते महर्षयः विचरन्ति स्म। पुत्रेषु नष्टेषु, दक्षः प्राचेतसः वैरिण्याः सह सहस्रं पुत्रान् पुनः ससर्ज। ते शबलाश्वा नाम पुत्राः, पुनः सन्तानवृद्धिं कामयमानाः, नारदस्य पूर्वोक्तं वाक्यम् अपि श्रुतवन्तः। तद्वाक्यश्रवणात्, सर्वे ते महाबलिनः युवानः परस्परं प्राहुः— “महर्षिः सत्यं उक्तवान्; भ्रातॄणां पन्थानं वयं अनुवर्तिष्यामः, नात्र संशयः।” भूमेः प्रमाणं ज्ञात्वा, सन्तानं सुखेन सृजिष्यामः इति निश्चित्य, तेऽपि तेनैव मार्गेण सर्वदिशः प्रस्थितवन्तः। तेऽपि अद्यापि न प्रतिनिवर्तन्ते, यथा नद्यः समुद्रं प्रति गच्छन्ति। ततः प्रभृति भ्राता भ्रातरं अन्विष्य, तेनैव प्रकारेण विनश्यति; यः एतद् वेत्ति, स एवमाचरितुम् अर्हति न। शबलाश्वेषु नष्टेषु, क्रोधात् दक्षः नारदं शशाप— “त्वं नाशं यास्यसि, गर्भे च वत्स्यसि।” एवं तेषु महात्मसु अपि नष्टेषु, दक्षः वैरिण्याः षष्टिं सुप्रसिद्धाः कन्याः ससर्ज। ताः कन्याः, पत्न्यर्थं भगवतः कश्यपस्य स्वीकृताः; धर्मः, सोमः, अन्ये च महर्षयः अपि ताः पत्नीरूपेण स्वीकृतवन्तः। यः कश्चन एषां दक्षस्य सृष्टेः सम्पूर्णं तत्त्वतः जानाति, स दीर्घायुः, यशस्वी, सौभाग्यवान्, सन्तानयुक्तः च भवति। अथ, हे मुनिवर, वैवस्वतमन्वन्तरे सर्वदेवानां, दानवानां, दैत्यनां च उत्पत्तिं विस्तारतः कथयामि। प्रथमं धर्मस्य स्वाभाविकं जन्म वक्ष्यामि— अरुन्धती, वसुर्यामी, लम्बा, भानुः, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा इति दश कन्याः, प्राचेतसस्य दक्षस्य पुत्र्यः, धर्माय पत्न्यः दत्ताः। साध्यायां धर्मस्य द्वादश साध्याः पुत्राः जाताः— ते महाभागाः, छन्दसोः उत्पन्नाः, यज्ञभागिनः, देवानां मध्ये श्रेष्ठा इति देवविदः वदन्ति। जयाः अपि, सन्तानमिच्छन्तः, ब्रह्मणः मुखात् देवत्वेन सृष्टाः; ते सर्वे, मन्वन्तरभेदे, देहभूतमन्त्रत्वेन स्मृताः। तेषां नामानि— दर्शः, पौर्णमासः, बृहद्यः, रथन्तरः, चित्तिः, विचित्तिः, आकूतिः, कूतिः, विज्ञाता, विज्ञातः, मनः, यज्ञः— एते प्रसिद्धा जयाः। ब्रह्मणः शापेन ते पुनः जाताः, स्वायम्भुवे मन्वन्तरे जिताः; स्वारोचिषे मन्वन्तरे तु तुषिताः, उत्तमे मन्वन्तरे सत्या इति विख्याताः। तामसे मन्वन्तरे हरयः, रैवते वैकुण्ठाः, चाक्षुषे साध्याः छन्दसः उत्पन्नाः देवत्वेन प्रसिद्धाः। द्वादश अमराः साध्याः, धर्मपुत्राः, महाभागाः, चाक्षुषे मन्वन्तरे पूजिताः। पूर्वं स्वारोचिषे मन्वन्तरे, बलिनः तुषितदेवाः, चाक्षुषे मन्वन्तरे परस्परं समालोच्य ऊचुः— “अल्पाः वयं शेषाः; साध्येषु प्रविशेम, भविष्यति तत्रास्माकं श्रेयः।” एवं निश्चित्य, ते सर्वे चाक्षुषे मन्वन्तरे, द्वादश स्वायम्भुवधर्मसु पुनः अजायन्त। तत्र नरो नारायणश्च पुनः अभवताम्; विपश्चित्, इन्द्रः, सत्यः, हरिः च— पूर्वं तुषितदेवाः सन्तः, स्वारोचिषे मन्वन्तरे स्थिताः। तुषितेभ्यः साध्यत्वं प्राप्तानां नामानि— मनः, अनुमन्ता, प्राणः, नरः, यानः, चित्तिः, हयः, नयः, हंसः, नारायणः, प्रभवः, विभुः— एते द्वादश साध्याः जाताः। पूर्वे स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, पुनः स्वारोचिषे च, नामानि उक्तानि; पुनः तुषितानां नामानि शृणु। प्राणः, अपानः, उदानः, समानः, व्यानः; चक्षुः, श्रोत्रं, प्राणः, स्पर्शः, बुद्धिः, मनः— एतानि नामानि तुषितेषु पूर्वं स्मृतानि। वसुपुत्राः वसवः, साध्येभ्यः अनुजाः, विख्याता— धरः, ध्रुवः, सोमः, आपः, अनलः, अनिलः, प्रत्युषः, प्रभासः— एते अष्ट वसवः प्रसिद्धाः। धरसुतः द्रविणः, हुतहव्यवाहश्च; ध्रुवस्य पुत्रः भवः, स एव कालः, लोकप्रदर्शकः। सोमस्य सुतौ— वर्चा, बुधः च— रोहिण्यां जातौ, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धौ। धारस्य पुत्रः मिकलिलः; चन्द्रस्य त्रयः पुत्राः अपि स्मृताः। आपः पुत्रः वैतण्ड्यः, शमः, शान्तः च। स्कन्दः, सनत्कुमारः इति अपि, पादतेजसः उत्पन्नः; कुमारः अग्नेः पुत्रः, शरवणेषु जातः। तस्य शाखा, विशाख, नैगमेय इति त्रयः, पृष्ठतः जाताः। अनिलस्य पत्नी शिवा, तस्य पुत्रः मनोजवः; अनिलस्य अपि द्वौ पुत्रौ— अविज्ञातगति, मनोजवः। प्रत्युषस्य पुत्रः देवला ऋषिः; देवलेन द्वौ पुत्रौ— क्षमावत्, मनीषी च, उभौ बुद्धिमन्तौ। एवं दक्षस्य सृष्टेः, धर्मस्य, साध्यानां, वसूनां, तुषितादीनां, ब्रह्मर्षीणां च उत्पत्तिः पुरावृत्ता, श्रुत्या प्रतिपादिता। यः एतत् यथावत् वेत्ति, स आयुष्मान्, यशस्वी, सौभाग्यवान्, सन्तानसम्पन्नश्च भवति।