वायुपुराणम्

शृणुत, मुनयः, सुतपसां नामानि दिव्यानि प्रवक्ष्यामि। ऋत, तपस्, शुक्ल, द्युति, ज्योतिस्, प्रभाकर, प्रभास, भासकृत्, धर्म, तेजस्, रश्मि, ऋतु, विराट्, अर्चिष्मान्, द्योतन, भानु, यशस्, कीर्ति, बुध, धृति—एते विख्याताः सुतपसः नाम्ना विंशतिः। तत्र प्रभु, विभु, विभास, जेता, हन्ता, अरिहा, ऋतु, सुमति, प्रमति, दीप्ति—एते महानुभावाः कीर्तिताः। देह, मुनि, नय, ज्येष्ठ, सम, सत्य, विश्रुत—एवं विंशतिः अमिताभाः नाम्ना सञ्ज्ञायन्ते। दम, दाता, विद, सोम, वित्तविद्, यम, निधि, होम, हव्य, हुत, दान, देय, दाता, तपस्, शम, ध्रुव, स्थान, विधान, नियम—एते प्रथमसावर्णिमन्वन्तरे प्रमुखाः विंशतिः निरूपिताः। एते सर्वे महर्षेः कश्यपस्य, मारिचस्य पुत्राः, महात्मनः, भाविनि सावर्णिमन्वन्तरे भविष्यन्ति। तेषु बली, विरोचनस्य पुत्रः, पुराकीर्तिमान्, वीर्यवान्, स्थिरः, सत्यवादी, सिद्धः, इन्द्रः भविष्यति। चरिष्णु, आज्य, विष्णु, वाक्, सुमति—एते नव सावर्णिमनोरपत्यानि भविष्यन्ति। अन्येषां सावर्णिमन्वन्तराणां नव पुत्रानपि वक्ष्यामि; तेऽन्ये सावर्णिमनवः ब्रह्मणः पुत्राः भविष्यन्ति। ये मेरुसावर्णयः दिव्यदृष्ट्या दृष्टास्त्वया, ते दक्षस्य पौत्राः, प्रियायाः पुत्र्याः पुत्राः। ते महातपसः, महाशक्तिसम्पन्नाः, मेरौ ब्रह्मणा चान्यैश्च, प्राज्ञेन च दक्षेण निर्मिताः। त एव महर्लोकमासाद्य, भविष्यति काले मेरौ स्थास्यन्ति; स्वभावमहत्त्वात् ते चाक्षुषान्तरे पूर्वं जाताः। अथ मुनयः पप्रच्छुः—कथं दक्षेण स्वकन्यायां पुत्रा उत्पादिताः? तथा ब्रह्मणा च महात्मना धर्मेण च? सुत उवाच—अहं भविष्यन्तः सावर्णमनवः, तेषां जन्म शक्तिं च वक्ष्यामि, प्रचेतसां प्रणम्य। यदा वैवस्वतमन्वन्तरं समाप्तं स्यात्, चाक्षुषस्यांशशेषे, तदा भाविनः सावर्णमनवः जायन्ते। ते प्राचेतसदक्षस्य पौत्राः, सावर्णा नाम्ना विख्याताः; पञ्च चत्वारि च ते परमर्षिभ्यः जाताः। सावर्णः सञ्ज्ञायाः पुत्रः, तथा वैवस्वतः; ज्येष्ठो मनुर्नाम वैवस्वतः स्वामी, सञ्ज्ञायां जातः। यदा वैवस्वतमन्वन्तरं प्रवर्तते, तेषां शुभजन्म स्यात्; एते चतुर्दश मनवः कीर्तिवर्धनाः। एते वेदेषु, श्रुतिषु, पुराणेषु च सर्वे बलिनः कीर्तिताः; सर्वभूताधिपतयः, सर्वजनाधिपाः सन्ति। तैः सप्तद्वीपपर्वतवती पृथिवी सह सर्वा सहस्रसंवत्सरं नरपतिभिः पालयते। तेषां सन्ततिं तपश्च विशेषेण वक्ष्ये; एते चतुर्दश सृष्टयः स्वायम्भुवाद्याः ज्ञेयाः। प्रत्येकमन्वन्तरस्य अधिकारान्तरे पुनः पुनः वर्तन्ते; तेषामधिकारपर्यन्ते महर्लोकं शरणं यान्ति। अतीतानां षडष्टौ चान्ये; पूर्ववर्तिनां च वर्तमानानां च शान्तिः वैवस्वतस्य प्रभोः। अवशिष्टान् दिव्यर्षिदानवान् सृष्टिं च सर्वद्विजातीनां भविष्यतः वक्ष्यामि। वैवस्वतसृष्ट्या सर्वं विस्तरतो ज्ञेयम्; न कश्चिदधिकः, न च न्यूनः, सर्वे विवस्वतः सन्ति। पुनरुक्त्या बहुलत्वाच्च तेषां विस्तारं न करिष्यामि; भविष्यत्सावर्णिमन्वन्तरेषु च। प्रत्येकवंशे सृष्टिः विस्तारतः वर्ण्यते; अवशिष्टानां कृते तेषां विशेषा अनुक्रमेण दीयन्ते। तत्र दक्षस्य दुहिता धर्मिष्ठा नाम्ना, धर्मनिष्ठा, व्रतस्थिता, सर्वेषां कन्यानां श्रेष्ठा, धर्मपरायणा, तां पिताऽनयत् ब्रह्मणः समीपम्। तत्र वैरजः धर्मस्य च भवस्य च समीपे उपविष्टः, तं ब्रह्मा दक्षस्य साक्षात् सन्निधौ संबोधितवान्। ब्रह्मोवाच—"एषा कन्या ते सुव्रता, चत्वारः पुत्रान् मनून् जनयिष्यति, ये चतुर्वर्ण्यं स्थापयिष्यन्ति, शुभाः स्युः।" ब्रह्मवचनं श्रुत्वा, दक्षः, धर्मः, भवः च ब्रह्मणा सह मानसः तां कन्यां सम्प्राप्ताः। तेषां सत्यसंकल्पेन कन्या स शीघ्रमेव चत्वारः पुत्रान् जनयामास, ये स्वपितॄन् सदृशाः आसन्। ते कर्मसु सृष्टौ च सिद्धाः, श्रीसम्पन्ना, भोगयोग्यशरीराः, त्वरितप्रादुर्भाविनः अभवन्। तान् दृष्ट्वा, स्वकुलसम्बन्धितान् ज्ञात्वा, ब्रह्मा तदा उवाच, ते च उत्सुकाः ऊचुः—"एष मे पुत्रः, एष मम।" तेषां मनसः समुत्पन्नाः, परस्परं ऊचुः—"यो यः स्वसदृशः रूपेण, तं तं स्वपुत्रं गृह्णीयात्।" यस्मिन् रूपे, बले, नाम्नि च साम्यं दृश्यते, तं तं स्ववर्ण्यं श्रेष्ठं पुत्रं गृह्णीत, वर्णसाम्येन। सदा पुत्रः पित्रा सदृश एव भवति; अतः पुत्रः पित्रा मातरि च सदृशः जायते। एवं निश्चित्य, ते स्ववर्ण्यं पुत्रान् गृह्णन्ति; अतः ब्रह्मणः अन्येषां च पुत्राः स्ववर्ण्यः अभवन्। मनवः स्ववर्ण्यः इति, तेषां साम्यं तस्मात्; तेषां चिन्तनाद् पूजनाच्च, ते मनवः इति ख्याताः।