वायुपुराणम्

त्रेतायुगे जाताः पुनः कलियुगस्य अन्ते, त एव युगानां प्रवाहं अनुगच्छन्ति यावत् मन्वन्तरस्य समाप्तिः। यदा रामः जमदग्निपुत्रः क्षत्रियवर्गं सर्वथा विनाशयामास, तदा क्षत्रियराज्ञः पुनः सर्ववंशान् कुलानि च स्थापयामासुः। अहं द्वयोः वंशयोः सृष्टिं वर्णयिष्यामि, शृणु। ऐलः, इक्ष्वाकुः, नन्दः—एषां वंशानां स्वभावः पर्यायेन प्रवर्तते; राज्ञः अनुक्रमेण स्थिताः, अन्ये च क्षत्रियराज्ञः तद्वद् व्यवस्थिताः। ऐलवंशे प्रसिद्धाः, तथा इक्ष्वाकुक्षत्रियाः, तेषु शतं सम्पूर्णं राज्ञां कुलानां अभिषिक्तानां वर्तते। भोजानां विस्तारः द्विगुणः कथ्यते; क्षत्रियवर्गः चतुर्धा विभक्तः, यथा पूर्वं वर्णितम्। अधुना तेषां श्रुणु ये समकालीनान् अतीत्य स्थिताः—शतं प्रतिविन्ध्यानां, शतं नागानां, शतं अश्वानां च। शतं धृतराष्ट्राणां, अशीतिः जनमेजयानां, शतं ब्रह्मदत्तानां, शतं शिरीनां विरिनां च। ततः शतं पुरोमानां, श्वेतकाशाः, कुषाः च; तेषां पश्चात् सहस्रं शतबिन्दवानां प्राचीनानां अभवत्। एते सर्वे अश्वमेधयज्ञान् कृतवन्तः, विपुलं दानं दत्तवन्तः; एवं राजर्षयः पूर्वे शतशः सहस्रशः च सञ्जाताः। अधुना अस्मिन्वैवस्वतमन्वन्तरे, शृणु यानि वंशानि लोके उत्पन्नानि। न हि सम्भवति विस्तारतः वंशानां अनुक्रमं वर्णयितुं, शतसंवत्सराणि अपि यावत्। वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशति युगानि गतानि; एतानि राजर्षिभिः सह वर्णितानि—अधुना शृणु ये शेषाः। चत्वारिंशत् युगानि राज्ञः सहितानि आगन्तव्यानि; एतानि वैवस्वतपर्यन्तं विशेषितानि। सर्वं इदं ते समासेन विस्तारतः उक्तम्; तेषां बहुलत्वात्, न शक्यते सर्वान् युगैः सहापि वर्णयितुम्। ययातेश्च पञ्चविंशति पुत्राः लोकप्रसिद्धाः उल्लिखिताः; ते हि मम लोकान् धारयन्ति। इदं पठित्वा शृण्वन् च, काम्यं दुर्लभं लोकफलम् अवाप्नोति—दीर्घायुः, कीर्तिः, धनम्, पुत्राः, अनन्तं च स्वर्गम्। पठन् शृण्वन् च, ते लोकान् धारयन्ति; एवं द्विजश्रेष्ठ, तृतीयं भागं अनुक्रमेण विस्तारतः उक्तम्—किम् अन्यद् वर्णयामि? तृतीयं भागं सुतस्य बुद्धिमतः पाठं श्रुत्वा, तदा श्रेष्ठाः ऋषयः चतुर्थभागस्य कथनं पृष्टवन्तः। ऋषयः ऊचुः—तृतीयं भागं त्वया अनुक्रमेण वर्णितम्; अधुना चतुर्थं भागं विस्तारतः संहारविषयं कथय। पूर्वाणि सर्वाणि मन्वन्तराणि, अनन्तराणि च, सप्तर्षयः, अस्मिन्वैवस्वतमन्वन्तरे ये च—महाप्रकृतेः तत्त्वानि, अङ्गानि च, सर्वं अनुक्रमेण विस्तारतः कथय। सुतः ऊचुः—एतत् सर्वं यथावत् तुभ्यं वर्णयिष्यामि, ऋषिसत्तम, चतुर्थं भागं संहारसहितम्। अधुना द्विजश्रेष्ठ, वैवस्वतमनु महात्मनः वृत्तान्तं विस्तारतः अनुक्रमेण शृणु। मम वचनात् सप्त मन्वन्तराणां संक्षेपः, सप्त आगामिनां च, जगतां संहारः च शृणु। सप्तसप्तकानि सम्यक् मया वर्णितानि; अधुना आगामिनां मन्वन्तराणां संक्षेपं शृणु। सावर्णेः वैवस्वतपुत्रस्य आगामिनं मन्वन्तरं घोषयिष्यामि; यद् भविष्यति तद् संक्षेपेण शृणु। तत्र सप्त महर्षयः स्मृताः—कौशिकः, गालवः, जामदग्न्यः भार्गवः, द्वैपायनः, वसिष्ठः, कृपः शारद्वतपुत्रः, आत्रेयः दीप्तिमान्, ऋष्यश्रृङ्गः कश्यपः। भारद्वाजः, द्रौणिः, प्रसिद्धः अश्वत्थामन्—एते सप्त महात्मानः भविष्यन्ति। सुतपः, अमिताभासः, सुखाः—त्रयो देवगणाः; प्रत्येकः विंशतिः देवाः उच्यन्ते। अधुना तेषां नामानि घोषयामि; सावधानं शृणु—ऋत, तपस्, शुक्र, द्युति, ज्योतिस्, प्रभाकर, प्रभास, भासकृत्, धर्म, तेजस्, रश्मि, ऋतु, विराट्, अर्चिष्मान्, द्योतन, भानु, यश, कीर्ति, बुध, धृति—एते विंशति सुतपः नाम्ना प्रसिद्धाः। प्रभुः, विभुः, विभासः, जेता, हन्ता, अरिहा, ऋतु, सुमति, प्रमति, दीप्तिः—एते महाबलिनः उच्यन्ते। देहः, मुनिः, नयः, ज्येष्ठः, समः, सत्यम्, विश्रुतः—एवं विंशति अमिताभासः नाम्ना। दमः, दाता, विदः, सोमः, वित्तविद्, यमः, निधिः, होमः, हव्यः, हुतः, दानम्, देयम्, दाता, तपस्, शमः, ध्रुवः, स्थानम्, विधानम्, नियमः—एते विंशति सुखाः प्रथमसावर्णिमन्वन्तरे घोषिताः। एते मारिचस्य पुत्राः, महात्मनः कश्यपस्य; आगामिनि सावर्णिमन्वन्तरे ते भविष्यन्ति। तेषु इन्द्रः बली विरोचनपुत्रः, प्राचीनः, वीरः, शक्तिमान्, अचलः, सत्यवादी, सिद्धः च भविष्यति। चरिष्णुः, आज्यः, विष्णुः, वाच्, सुमति—एते नौ सावर्णिमनवः भविष्यन्ति। अन्येषु सावर्णिमन्वन्तरेषु नव अन्यान् घोषयिष्यामि; अन्ये सावर्णिमनवः ब्रह्मणः पुत्राः भविष्यन्ति।