वायुपुराणम्

यः कश्यप इति प्रसिद्धः स मुनिः केवलं व्यवहारतः तद्वाच्यः, ब्रह्मर्षिः तस्य दक्षस्य शापभीत्या तं रूपं स्वीकृतवान्। ततः परमेष्ठिनः (ब्रह्मणः) मनसः एकः कश्यपस्य पुत्रः उत्पन्नः, दक्षस्य शापभीत्या पुनः कश्यपस्य मनसुतः प्रकटितः। अतः स द्वितीयः कश्यपस्य मनसुतः अभवत्; पूर्वं परमेष्ठिनः पुत्रः नारदः तद्वत् जातः। तेन दक्षस्य सर्वे पुत्राः, हर्यश्वा इति प्रसिद्धाः, तिरस्करणार्थं विनष्टाः, सर्वे निःसंशयं नष्टाः। ततः दक्षः क्रोधात् नाशाय प्रवृत्तः, प्रभुना सह ब्रह्मर्षिभिः सहितः, परमेष्ठिना विनयपूर्वकं निवारितः। ततः परमेष्ठिनः प्रार्थनायाम् दक्षः निश्चितवान् यत् नारदः तव पुत्रः भवेत्, तस्य पुत्र्याः गर्भात् जातः। अतः दक्षः स्वप्रियां पुत्रीं परमेष्ठिने दत्तवान्; एवं नारदः पुनः जातः, शापभीत्या शान्तमुनिः अभवत्। एतद् श्रुत्वा ब्राह्मणाः पुनः कौतूहलेन पूर्णाः, सत्यवेदिनं सूतम्, वक्तृश्रेष्ठं, पप्रच्छुः। 'कथं प्रजापतेः पुत्राः, प्रचेतसः वंशजाः, महात्मना नारदेन विनष्टाः?' इति। तेषां सत्यं शुभं प्रश्नं श्रुत्वा, स तान् गुणसम्पन्नान् मधुरं वचनं उवाच। दक्षस्य पुत्राः, हर्यश्वाः, संततिं वृद्ध्यर्थं महाबलिनः समागच्छन्; नारदः तान् संबोधितवान्— 'युवानः, अनभिज्ञाः, भूमिं अधः, ऊर्ध्वं, मध्ये न जानाथ; कथं संततिं सृजिष्यथ? भूमेः प्रमाणं किम्, किम् सृष्टव्यम्? एतत् न ज्ञात्वा कथं सृजिष्यथ? अल्पं वा बहु वा, दोषः तत्र।' एतद् श्रुत्वा ते सर्वदिशं प्रस्थिताः; वायोः पथं गत्वा विनष्टाः। अद्यापि ते न प्रत्यागच्छन्ति, वायुसंयुक्ताः विचरन्ति; एवं वायोः पथं प्रविश्य ते महर्षयः भ्रमन्ति। पुत्रेषु नष्टेषु, दक्षः प्रचेतसः पुनः वैरिण्याः सह सहस्रं पुत्रान् सृष्टवान्। संततिं वृद्ध्यर्थं शबलाश्वाः तद्वत् नारदस्य पूर्वं उक्तं वचनं पुनः श्रुतवन्तः। तद्वचनं श्रुत्वा, सर्वे युवा बलिनः, 'महर्षिः यथार्थं उक्तवान्; भ्रातृपथं गच्छेम, न संशयः,' इति परस्परं ऊचुः। भूमेः प्रमाणं ज्ञाय, सन्ततिं सुखेन सृजिष्यामः; ते अपि तेनैव पथेन सर्वदिशं प्रस्थिताः, अद्यापि न प्रत्यागच्छन्ति, नद्यः इव समुद्रं। तस्मात् भ्राता भ्रातृं अन्वेष्य विनश्यति; यः एतद् जानाति, तस्य तथा न कर्तव्यम्। शबलाश्वेषु नष्टेषु, दक्षः कुपितः नारदं शप्तवान्— 'त्वं नाशं यास्यसि, गर्भे वासं करिष्यसि!' एवं, तेषु महात्मसु अपि नष्टेषु, दक्षः वैरिण्याः षष्टिं प्रसिद्धाः पुत्रीः सृष्टवान्। ततः पत्नीहेतोः, भगवाँ कश्यपः ताः स्वीकृतवान्; धर्मः, सोमः, अन्ये महर्षयः अपि तद्वत् ताः स्वीकृतवन्तः। यः एतत् दक्षस्य सर्वसृष्टिं सत्येन जानाति, स दीर्घायुः, कीर्तिमान्, भाग्यवान्, सन्ततिसम्पन्नः भवति। अथ, सर्वेषां देवतानां, दानवानां, दैत्यानां च, वैवस्वतमनौ काले उत्पत्तिं विस्तारतः कथय। प्रथमं धर्मस्य स्वाभाविकं जन्म वर्णयामि; शृणु—अरुन्धती, वसुर्यामी, लम्बा, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा च—एताः दश दक्षः प्रचेतसः धर्माय पत्न्यः दत्तवान्। साध्यायाः धर्मपुत्राः द्वादश साध्याः अभवत्—सौभाग्यसम्पन्नाः, छन्दःसम्भूताः, यज्ञभागिनः; देवविदः तान् देवेषु श्रेष्ठान् मन्यन्ते। जयाः, सन्ततिं कामयमानाः, ब्रह्मणः मुखात् देवत्वेन सृष्टाः; सर्वे मन्त्रस्वरूपाः मन्वन्तरेषु अभिमन्यन्ते। दर्श, पौर्णमास, बृहद्य, रथन्तर, चित्ति, विचित्ति, आकूति, कूति, विज्ञाता, विज्ञात, मनः, यज्ञ—एतानि तेषां नामानि स्मृतानि, जयाः प्रसिद्धाः। ब्रह्मणः शापेन, ते पुनः जाताः, स्वायम्भुवे मन्वन्तरे विजिताः; स्वारोचिषे मन्वन्तरे तुषिताः, उत्तमे सत्याः अभवन्। तामसे मन्वन्तरे हरयः, रैवते वैकुण्ठाः, चाक्षुषे मन्वन्तरे छन्दःसम्भूताः साध्याः देवत्वेन प्रसिद्धाः। द्वादश साध्याः, धर्मस्य पुत्राः, सौभाग्यसम्पन्नाः, मनु-चाक्षुषे काले पूर्वं अनुसृताः। पूर्वं स्वारोचिषे मन्वन्तरे तुषितदेवाः, बलिनः, चाक्षुषे मन्वन्तरे परस्परं संवादं अकुर्वन्। तत्र अल्पेषु शेषेषु, तुषिताः ऊचुः—'वयं सौभाग्यसम्पन्नाः साध्येषु प्रविशेम; आगामि मन्वन्तरे तैः भवेम, तद् अस्माकं श्रेयः।' एवं उक्त्वा, सर्वे चाक्षुषे मन्वन्तरे पुनः द्वादश धर्मात् स्वायम्भुवे जाताः। तत्र, नरः नारायणः पुनः जातौ; विपश्चित्, इन्द्रः, सत्यः, हरिः—एते द्वौ, पूर्वं तुषितदेवौ, स्वारोचिषे मन्वन्तरे स्थितौ। अथ, तुषितानां साध्यत्वं प्राप्तानां नामानि—मनः, अनुमन्ता, प्राणः, नरः, यानः महाबलः, चित्ति, हयः, नयः, हंसः, नारायणः, प्रभवः, विभुः—एते द्वादश साध्याः जाताः।