वायुपुराणम्

तस्मिन्नन्तरे सप्तर्षयः प्रतिपस्य राज्ये शतसंवत्सरमेकं निर्दिशन्ति स्म। आन्ध्राणां तु पुनः सप्तविंशतिशतानि गणनीयानि, इति तैः कथितम्। सप्तविंशतिसंवत्सरान्ते सर्वनक्षत्रमण्डले सप्तर्षयः शतसंवत्सरं प्रत्येकं तिष्ठन्ति, एवं सप्तर्षीयुगस्य दिव्यगणना स्मृता। स दिव्यः कालः षष्टिसप्तदिव्यैः सह स्मर्यते, तस्मादेव सप्तर्षिभ्यः प्रवर्तते दिव्यः कालः, तैः सप्तर्षिभिः नियम्यते च। पूर्वे सप्तर्षयः उत्तरदिशि दृश्यन्ते, ततः मध्ये व्योम्नि तुल्यप्रदेशः दृश्यते। तत्र सप्तर्षयः शतसंवत्सरं संयुक्ताः गगने ज्ञेयाः, एष नक्षत्रसप्तर्षिसंयोगस्य लक्षणमिति। सप्तर्षयः मघायुक्ताः शतसंवत्सरं प्रवर्तमाने काले तिष्ठन्ति, आन्ध्रभागे चतुर्विंशतितमे तैः स्थितिः मम मतं। तदा तेषां स्वभावो लोकानां मध्ये महता भ्रष्टिं यास्यति, सर्वे धर्मे कामे च अर्थे च मिथ्याभिभूताः भविष्यन्ति। यदा वेदधर्मः स्मृतिधर्मश्च वर्णाश्रमकर्मसु दुर्बलः स्यात्, तदा दुर्बुद्धयः मोहिता शंकरमतं गृह्णन्ति। शूद्राः द्विजातिभिः सहसंबद्धाः भविष्यन्ति, ब्राह्मणाः शूद्राय यज्ञान् करिष्यन्ति, शूद्राः च मन्त्रस्य कारणं भविष्यन्ति। तस्मिन्नन्तरे ब्राह्मणाः तेषां समीपं जीविकां याचन्तः गमिष्यन्ति, सर्वे जनाः शनैः शनैः पतिष्यन्ति। ते विनाशं प्रति गमिष्यन्ति, युगान्ते किंचित् शिष्टमात्रमवशिष्यते। यदा कृष्णः स्वर्गं गतोऽभूत्, तस्मिन्नेव काले कलियुगस्यारम्भः जातः। तस्य गणना ज्ञेया—त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि मानवगणनया, षष्टिसहस्राणि च कलिः कथ्यते। सहस्रदिव्यसंवत्सरः तस्य सन्धिकालः उच्यते, तस्य पूर्णसमाप्तौ कृतयुगं पुनरारभ्यते। ऐलाः च इक्ष्वाकवश्च शाखासहिताः स्मृताः, इक्ष्वाकुवंशस्य क्षत्रियाः सुमित्रपर्यन्तं स्मृताः, सः विवस्वतः पुत्रः। सोमवंशवित् क्षेमकान्ते ऐलक्षत्रियवंशः ज्ञायते, एते विवस्वतः पुत्राः कीर्तिवर्धनाः नाम्ना कथ्यन्ते। ये गताः, वर्तमानाः, भविष्यन्ति च—ब्राह्मणा, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च—क्रमेण स्मृताः। प्रत्येकयुगे अनन्तसंख्या महात्मानः गताः, तेषां नाम्नां बहुल्येन वंशानुक्रमेणैव गणना दीयते। पुनरावृत्त्या च बहुत्वात् सर्वान् न कीर्तितवान्, अस्मिन्वैवस्वतमन्वन्तरे निमिवंशस्य अन्तः आगतः। अधुना युगप्रमाणं यतः क्षत्रियसंभवः स्यात्, तन्मया कथ्यते, शृणु। देवापिः पौरेवो राजा, इक्ष्वाकुश्च महायोगबलसम्पन्नः, कलापग्रामे वसतः। तत्र सोमपुत्रः सुवर्चाः इक्ष्वाकोः जातो भविष्यति, एते द्वौ चतुर्विंशतितमे युगे क्षत्रियप्रवर्तकौ भविष्यतः। विंशतितमे तु सोमवंशस्य प्रवर्तको न भविष्यति, देवापेः प्रतिस्पर्धी इलपुत्रो राजा भविष्यति। एते द्वौ चतुर्षु युगेषु क्षत्रियप्रवर्तकौ भविष्यतः, एवं सर्वत्र वंशलक्षणानि ज्ञेयानि। यदा कलिः क्षयं गच्छति, कृतयुगं च समुपैति, सप्तर्षिभिः सह प्रथमत्रेतायाम् पुनः—ते गोत्रक्षत्रियप्रवर्तकाः भविष्यन्ति। द्वापरभागे तु क्षत्रियाः ऋषिभिः सह न तिष्ठन्ति। कृतयुगे, त्रेतायाः च पतने, बीजार्थं ब्राह्मणक्षत्रियवर्गः पुनः उत्पद्यते। एवं सर्वेषु सन्धिषु सप्तर्षयः राजभिः सह प्रत्येकयुगे सन्ततिप्रयोजनाय तिष्ठन्ति। क्षत्रियविनाशः द्विजातिसंयोगश्च स्मृतः, सप्तसु मन्वन्तरेषु सन्ततयः श्रूयन्ते। युगक्रमः ब्राह्मणक्षत्रियवर्गस्योत्पत्तिश्च, यथा वृद्धिः तथा पतनं च दृश्यते। सप्तर्षयः तेषां दीर्घायुष्ट्वमक्षयत्वं च जानन्ति; एवं ऐलैक्ष्वाकुवंशयोः द्विजातयः उत्पद्यन्ते। त्रेतायां जाताः, कलिक्षये पुनः, युगक्रमानुसरणं कुर्वन्ति मन्वन्तरान्तं यावत्। यदा रामेण जमदग्निना क्षत्रियवर्गः समूलं विनष्टः, सर्वाः वंशाः कुलानि च क्षत्रियैः पुनः स्थापिता, तयोः द्वयोर्वंशोत्पत्तिं कथयिष्यामि, शृणु। ऐल, इक्ष्वाकु, नन्दवंशानां स्वभावः परस्परं परिवर्तते, राजानः परम्परया व्यवस्थिताः, अन्ये च क्षत्रियाः तथैव। ऐलवंशे कीर्तिमन्तः, इक्ष्वाकवः च, तेषां मध्ये शतं राजर्षिवंशानां पूर्णमस्ति। भोजानां विस्तारः द्विगुणः स्मृतः, क्षत्रियवर्गश्चतुर्धा विभक्तः यथापूर्वं। अधुना तेषां शृणु ये स्वसमकालिनान् अतिशयन्—शतं प्रतिविन्ध्यानां, शतं नागानां, शतं हयानाम्। शतं धृतराष्ट्राणाम्, अशीतिः जनमेजयानाम्, शतं ब्रह्मदत्तानाम्, शतं शिरीणां च वीरीणां च। ततः शतं पुरोमाणाम्, श्वेतकाशकुशानां च, तेषां पश्चात् सहस्रं प्राचीनानां शतबिन्दूनाम्। एते सर्वे अश्वमेधयज्ञान् कृत्वा महादानानि दत्तवन्तः, एवं शतानि सहस्राणि राजर्षयः पूर्वे सन्ति। अधुना अस्मिन्मन्वन्तरान्तरे वैवस्वते लोके उत्पन्नानां वंशानां श्रुतिं शृणु।