वायुपुराणम्

सर्वस्य सृष्टिक्रमस्य आदौ महादेवः स्वचिन्तनात् ऋषीन्, देवतान्, गन्धर्वान्, मानवान्, सर्पान्, राक्षसान्, यक्षान्, भूतगणान्, पिशाचान्, पक्षिणः, पशून्, तथा वन्यजीवान् अपि ससृजत्। तथापि तस्य मनसः सृष्टाः प्रजाः न प्रवर्धन्ति स्म। तदा महादेवः, प्रजापतिः, तद्विषये गम्भीरं चिन्तनं चक्रे। सामान्यतः सृष्ट्यर्थं मैथुनप्रवृत्तिं इच्छन् सः प्रजापतिः वीराणस्य पत्नी असिक्नीं स्वीकृतवान्। सा असिक्नी वीराणस्य कन्या, महान् तपोबलसम्पन्ना, लोकान् धारयन्ती, चराचरमिदं विश्वं यया धृतम्। तस्यां सम्बन्धे द्वौ श्लोकौ अपि प्रवदन्ति—प्राचेतसस्य दक्षस्य असिक्नीं, वीराणस्य परमकन्यां, विवाहः कथ्यते। तदा दक्षः, प्रजापतिः, सर्पकूपानां समूहं अनुगच्छन्, गर्वितः शक्तिमान्, तान् सर्पान् नदीषु पर्वतेषु विमुक्तान् अन्वगच्छत्। तं दृष्ट्वा ऋषयः उक्तवन्तः—"अत्र प्रजाः स्थापयिष्यन्ति; प्रथमं अत्र, पश्चात् द्वितीयवारं प्रजापतिना दक्षेण।" एवं सः कूपसमूहं प्राप्तवान्, यत्र प्राचेतसपुत्रः दक्षः वीराणीकन्यां असिक्नीं विवाहाय स्वीकृतवान्। ततो दक्षः, प्राचेतसपुत्रः, वीरिण्यां सह असिवान्नाम्नि प्रदेशे, सहस्रं बलसम्पन्नं पुत्रान् उत्पादितवान्। तान् दृष्ट्वा महात्मा नारदः, सर्वप्रियः ब्रह्मपुत्रः, तेषां प्रवृद्धिं निवारयितुम्, तेषां विनाशाय, स्वशापाय, वचनं उक्तवान्। कश्यपः इति यः ऋषिः प्रसिद्धः, सः केवलं नाममात्रेण; दक्षशापभीत्या ब्रह्मर्षिः कश्यपस्य स्थानं स्वीकृतवान्। ततः परमेष्ठिनः (ब्रह्मणः) मनसः कश्यपस्य पुत्रः जातः; दक्षशापभीत्या पुनः कश्यपस्य मनसः पुत्रः अभवत्। अतः सः द्वितीयः कश्यपस्य मनसः पुत्रः अभवत्; नारदः, पूर्वं परमेष्ठिनः पुत्रः, तथा अभवत्। नारदेन दक्षस्य सर्वे ह्रियश्वाः नाम पुत्राः, निन्दायै विनष्टाः; सर्वे निःसंशयं नष्टाः। ततः दक्षः, कुपितः, विनाशे प्रवृत्तः, प्रभुना ब्रह्मर्षिभिः सह संयतः, परमेष्ठिना प्रार्थितः। ततः परमेष्ठिनः प्रार्थनया दक्षः निश्चितवान्—नारदः तव पुत्रः भवतु, तस्य कन्यायाः गर्भात् उत्पन्नः। एवं दक्षः परमेष्ठिने स्वप्रियां कन्यां दत्तवान्; तस्यां नारदः पुनः जातः, शापभीत्या शान्तः ऋषिः। एतत् श्रुत्वा ब्राह्मणाः, नवकुतूहलसम्पन्नाः, सत्यं जानन्तं सूतं, वक्तृश्रेष्ठं, पप्रच्छुः—"प्राचेतसपुत्राणां दक्षस्य पुत्राः नारदेन कथं विनष्टाः?" सूतः, तेषां सत्यं मंगलप्रश्नं श्रुत्वा, मधुरं, गुणसम्पन्नं वचनं उक्तवान्। दक्षस्य पुत्राः, ह्रियश्वाः, प्रवृद्ध्यै समागता, बलसम्पन्नाः, नारदः तान् संबोधितवान्—"यूयं युवा, अनुभवहीनाः; अधः, ऊर्ध्वं, मध्ये भूमिं न जानाथ—कथं प्रजाः सृजन्याः? भूमेः प्रमाणं किम्, किम् सृज्यं? अज्ञात्वा कथं सृजन्याः? अल्पं वा बहु वा, दोषः तत्र।" एतद्वचनं श्रुत्वा, ते सर्वदिशं प्रस्थिताः; वायुपथं प्रविश्य, विनष्टाः। अद्यापि, वायुसंयुक्ताः, न प्रत्यागच्छन्ति; त एव महर्षयः वायुपथं प्रविश्य विचरन्ति। पुत्रनष्टः दक्षः, पुनः वैरिण्यां सहस्रं पुत्रान् ससृजत्। ते शबलश्वाः, प्रवृद्ध्यै, पुनः नारदवचनं श्रुतवन्तः। तद्वचनं श्रुत्वा, सर्वे बलसम्पन्ना युवानः, "महर्षिः सत्यं उक्तवान्; भ्रातृपथं अनुगच्छामः—न संशयः।" इति उक्त्वा, भूमेः प्रमाणं ज्ञात्वा, सन्तोषेण प्रजाः सृजन्याः, त एव तेन पथेन सर्वदिशं गताः; अद्यापि न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रं प्रति। तदाद्य, भ्राता भ्रातृं अन्वेष्टुम् प्रयत्नं कुर्वन्, तेनैव विनश्यति; यः एतद् जानाति, सः न तथा आचरितव्यम्। शबलश्वानां नाशे, दक्षः कुपितः, नारदं शप्तवान्—"त्वं विनश्य, गर्भे वासं कुरु।" एवं तेषां महात्मनां नाशे, दक्षः वैरिण्यां षष्टिं प्रसिद्धाः कन्याः ससृजत्। ततः पत्नीहेतोः, भगवन् कश्यपः ताः स्वीकृतवान्; धर्मः, सोमः, अन्ये महर्षयः अपि तद्वत्। यः एतत् दक्षस्य सृष्टिं यथार्थं जानाति, सः दीर्घायुः, कीर्तिमान्, भाग्यवान्, पुत्रसम्पन्नः भवति। अधुना सर्वदेवानां, दानवानां, दैत्यानां, वैवस्वतमनुकाले उत्पत्तिं विस्तरेण कथयिष्यामि। प्रथमं धर्मस्य स्वाभाविकं उत्पत्तिं शृणु—अरुन्धती, वसुर्यामी, लम्बा, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा—एताः दश कन्याः प्राचेतसपुत्रः दक्षः धर्माय पत्नीरूपेण दत्तवान्। साध्यायाः धर्मस्य द्वादश साध्याः पुत्राः अभवन्—महाभाग्यवन्तः, छन्दःसम्भवाः, यज्ञभाजः; देवज्ञाः तान् देवश्रेष्ठान् मन्यन्ते। जयाः, प्रवृद्ध्यै, ब्रह्मणः मुखात् देवत्वेन सृष्टाः; सर्वे मन्त्रस्वरूपाः मन्वन्तरेषु गण्यन्ते। दर्श, पौर्णमास, बृहद्य, रथन्तर, चित्ति, विचित्ति, आकूति, कूति—इत्यादि।