वायुपुराणम्

काव्यः, हर्षः, कश्यपः, पृथुः, आत्रेयः, अग्निः, ज्योतिर्धामा, भर्गवः च—एते सप्तर्षयः अभवन्। तामसकल्पे पौलहः, वनपीठः, गोत्रवासिष्ठः, चैत्रः, पौलस्त्यः च—एते तत्र ऋषयः अभवन्। तामसमनु के पुत्राः जनुवण्डः, शान्तिः, नरः, ख्यातिः, भयः, प्रियभृत्यः, अवक्षिः, पृष्ठलोधः, दृढोद्यतः, ऋतः, ऋतबन्धुः च अभवन्। पञ्चमे चक्रे, चारिष्णवमनु के अंतराले, देवगणाः विस्तरेण वर्णिताः सन्ति—तान शृणु। अमृताः, भावूतरजसः, विकुण्ठाः, सुमेधसः च—ये वसिष्ठपुत्रस्य चारिष्णोः, प्रजापतेः, शुभाः पुत्राः अभवन्; तेषु चतुर्दश चतुर्दश उज्ज्वलसमूहाः अभवन्। स्वत्रः, विप्राग्निः, भासः, स्वः, प्रत्येति, स्थामृतः, सुमतिः, वाविरावः, वाचिनोदः, श्रवसः—एते नामानि अभवन्। प्रविराशी, वादः, प्राशः—एते चतुर्दश; अमृताभासः नाम्ना देवाः चारिष्णवमन्त्रे स्मृताः। मति, सुमति, ऋतः, सत्यः, आवृति, विवृति, मदः, विनयः—एते अपि नामानि। जेता, जिष्णुः, सहः, द्युतिमान्, श्रवसः—भावूतरजसां नामानि। वृषभेत्ता, जयः, भीमः, शुचिः, दान्तः, यशः, दमः, नाथः, विद्वान्, अजेयः, कृशः, गौरः, ध्रुवः—एते विकुण्ठाः; सुमेधसां नामानि शृणु। मेधा, मेधातिथिः, सत्यमेधा, पृष्रिमेधा, अल्पमेधा, भूयोमेधा, अन्ये च—एते सुमेधसां प्रभवः। दीप्तिमेधा, यशोमेधा, स्थिरमेधा, सर्वमेधा, अश्वमेधा, प्रतिमेधा, मेधावान्, मेधहर्ता—एते अपि सुमेधसां नामानि। तत्र इन्द्रः विभुः अभवत्, वीर्यवान्; पौलस्त्यः वेदबाहुः, कश्यपः यजुः अभवत्। हिरण्यरोमाः आङ्गिरसः, वेदश्रीः भर्गवः, ऊर्ध्वबाहुः वासिष्ठः, पर्जन्यः पौलहः, सत्यनेत्रः आत्रेयः—एते रैवतकल्पे ऋषयः अभवन्। एषः महापुराणः, प्रत्येकाङ्गनिष्ठः, शुद्धः, बलवान्, निर्वैरः, ध्वजधारी, दृढव्रतः; एते चारिष्णवमनु के पुत्राः, पञ्चमः अनुक्रमे। स्वारोचिषः, उत्तमः, तामसः, रैवतः—एते प्रियव्रतवंशे चत्वारः मनवः। षष्ठे चक्रे, चाक्षुषमन्त्रे, देवाः—आदिप्रसूताः, भविष्यन्तः, पृथुकाः, महाबलाः लेखाः—पञ्च देवसमूहेषु स्मृताः। एषां सृष्टिः मातृनाम्ना कथिता; अत्रिपुत्रस्य पौत्राः, आरण्यस्य प्रजापतेः पुत्राः; प्रत्येकसमूहः अष्टौ गणिताः। अन्तरिक्षः, वसूहयः, अतिथिः, प्रियवतः, श्रोताः, मन्ताः, सुमन्ताः—एते प्रथमाः। श्येनभद्रः, पश्यः, पथ्यनेत्रः, महायशाः, सुमना, सुवेता, रैवतः, सुप्रचेता, द्युतिः, महासत्त्वः—एते पुत्राः अभवन्। विजयः, सुजयः, मनोद्यनः, सुमतिः, सुपरिः, विज्ञातः, अर्थपति—एते भविष्यन्तः देवाः; पृथुकानां श्रुणु। अजिष्टः, शाक्यनः, वानपृष्ठः, शंकरः, सत्यधृष्णुः, विष्णुः, विजयः, अजितः—एते पृथुकाः दिव्याः। लेखानां वर्णनं करिष्ये; मनोजवः, प्रघासः, प्रचेता, महायशाः। वातः, ध्रुवक्षिति, अद्भुतः महाबलः, अवनः, बृहस्पतिः—एते लेखाः गणिताः। तत्र मनोजवः महाबलः इन्द्रः अभवत्; उन्नतः, भर्गवः, हविष्मान् आङ्गिरसपुत्रः। सुधामा, कश्यपः, वासिष्ठः, विरजः, अतिमानः, पौलस्त्यः, सहिष्णुः, पौलहः, मधुरा, त्रेयः—एते सप्त चाक्षुषमन्त्रे। ऊरुः, पूरुः, शतद्युम्नः, तपस्वी, सत्यवाक्, कृतिः, अग्निष्टुदः, अतिरात्रः, सुद्युम्नः—एते नव। अभिमन्यु दशमः; एते नाद्वालीपुत्राः; चाक्षुषस्य षष्ठः मनुः। वैवस्वतस्य महात्मनः सृष्टिः वर्णिता; विस्तरेण अनुक्रमेण वर्णितवान् अस्मि, द्विज। चाक्षुषस्य उत्तराधिकारी कश्यपवंशे अभवत्; तस्य अनुक्रमे अन्येषां वर्णनं सत्यं वद। सूतः उवाच—चाक्षुषस्य सृष्टिं संक्षेपेण शृणु; तस्य वंशे वेनपुत्रः पृथुः अभवत्, वीर्यशाली प्रसिद्धः। अन्ये प्रजापतिः दक्षः, प्राचेतसः; अत्रिः प्रजापतिः उत्तानपादं पुत्ररूपेण स्वीकृतवान्। दक्षपुत्रः प्रजापतेः वंशे राजा अभवत्; स्वायम्भुवमनुना अत्रये प्रयोजनाय दत्तः। यदा भविष्यति चाक्षुषमन्त्रः, तदा षष्ठं विस्तरेण कथयिष्यामि, द्विज, उपोद्घातेन सह। उत्तानपादात् चत्वारः कन्याः अभवन्—सूनृता, वित्तभाविनी, अधिधर्मा, शुभधर्मा, ध्रुवस्य माता; लक्ष्मी, धर्मपत्नी, शुचिस्मिता अभवत्, शुद्धिमय्या। उत्तानपादः ध्रुवं, कीर्तिमन्तं, आयस्मन्तं, वसुं, शुचिस्मितां, मनस्विनीं, स्वरां च उत्पादितवान्; त्रयः पुत्राः उक्ताः। ध्रुवः बलवान्, दश दिव्यवर्षाणि निराहारः तपः कृतवान्, महतीं कीर्तिं इच्छन्। प्रथमत्रेतायुगे, स्वायम्भुवस्य पौत्रः, योगेन जीवन्, अतीव महतीं यशः अन्वेष्टुम् इच्छन्। तस्मै ब्रह्मा प्रसन्नः, तारागणेषु उत्तमस्थानं दत्तवान्, उदयास्तमयवर्जितं, रमणीयं, अव्ययम्। तस्य अद्भुतं ऐश्वर्यं, महत्त्वं दृष्ट्वा, दैत्यासुराचार्यः उशनाः एकं श्लोकं गायन् अभवत्।