वायुपुराणम्

हश्चेकस इति ब्रह्मणः सुरामिति विज्ञेयः, कश्य इति मुनिभिः सुराम् स्मृता, कश्यपः च कश्यपानात् एव नाम्ना प्रसिद्धः। दक्षस्य कोपात् कठोरवचनप्रसूतः कश्यपः शप्तः, तेन एव स तथा जातः। ततः ब्रह्मणा परमेश्वरेण निर्दिष्टः दक्षः स्वदुहितरः कश्यपाय दत्तवान्, ताः सर्वाः वेदविदुषः जगन्मातरः अभवन्। एष ऋषीणां पावनः वारणाख्यः इतिहासः यः वेत्ति, स दीर्घायुषी धर्मात्मा शुद्धः च परमं सुखं प्राप्नोति; तस्य श्रवणपाठाभ्यां सर्वपापैः विमुच्यते। ततः सर्वे मुनयः पुनः रोमहरषणं प्राहुः—“षष्ठ्या सृष्ट्याः अनन्तरं चाक्षुषे काले वैवस्वतमनोरस्यानुज्ञया स्वयम्भुवः सृष्टिः प्रवृत्ता।” दक्षः स्वयम्भुवेनाज्ञप्तः स्वयं प्रजाः ससर्ज; स चराचराणि भूतानि उत्पाद्य, वैवस्वतमनोरन्तरे प्राप्ते, चतुर्विधानि भूतानि सृष्टुम् आरब्धवान्—जरायुजाण्डजस्वेदजौद्भिजानि। दशसहस्रवर्षाणि स कठोरं तपः कृत्वा, योगसिद्धिभिः अनिमादिभिर्युक्तः अभवत्। स तेजस्वी आत्मनं विभज्य, मानवाः, नागाः, राक्षसाः, देवाः, असुराः, गन्धर्वाश्च—स्वरूपसम्पन्नान्, ऐश्वर्यतेजसा तुल्यान्, ससर्ज। स एव प्रमुदितः विविधानि भूतानि सृष्टुमिच्छन्, अन्यानि स्थावरजङ्गमानि चित्तसम्भूतानि भूतानि ससर्ज। स मुनीन्, देवान्, गन्धर्वान्, मानवाः, नागाः, राक्षसाः, यक्षान्, भूतगणान्, पिशाचान्, पक्षिणः, पशून्, मृगांश्च अपि निर्मितवान्। किन्तु तानि मनसः सृष्टानि भूतानि न प्रवर्धन्ति स्म, तदा तान् महादेवः प्राज्ञः विचिन्त्य, मैथुनसृष्ट्युपायेन विविधभूतसृष्टिमिच्छन्, वीरिणस्य पत्नीं असिक्नीं पत्नीत्वेन जग्राह। सा वीरिणदुहिता, महातपस्विनी, लोकधारिणी, यस्याः प्रसादात् इदं चराचरं जगत् तिष्ठति। अत्र अपि प्राचेतसस्य दक्षस्य असिक्न्यां वीरिण्यां विवाहसम्बन्धे द्वे श्लोके पठ्येते। दक्षः नागकूपसमूहानुगतः, अहङ्कारयुक्तः, तान् नदीपर्वतान् प्रति विसृष्टान् अन्वगच्छत्। तं दृष्ट्वा मुनयः ऊचुः—“अत्रैव प्रजाः प्रतिष्ठाप्यन्ते; प्रथमं चात्र, अनन्तरं च द्वितीयवारं दक्षेन प्रजापतिना।” एवं स समये नागकूपसमूहं प्राप्य, प्राचेतसपुत्रः दक्षः वीरिण्याः कन्यां असिक्नीं विवाहाय स्वीकृतवान्। ततः प्राचेतसपुत्रः दक्षः वीरिण्यां सह असिवाने देशे सहस्रं पुत्रान् वीर्यवन्तः उत्पादितवान्। तान् दृष्ट्वा, महात्मा नारदः, सर्वप्रियः, ब्रह्मपुत्रः, तेषां प्रवृद्धिं निवारयितुमिच्छन्, तान् विनाशाय वचनानि ब्रवीत्, येन स शापं प्राप। यः कश्यपः इति मुनिः कथ्यते, स केवलं व्यवहारतः; दक्षशापभयात् ब्रह्मर्षिः तं रूपं धारयामास। ततः परमेष्ठिनः मनसः कश्चन कश्यपस्य पुत्रः जातः; दक्षशापभयात् पुनः कश्यपस्य मनसः सुतः अभवत्। तेन स द्वितीयः कश्यपस्य मानसः पुत्रः अभवत्; पूर्वं परमेष्ठिनः नारदः एव जातः। तेन सर्वे दक्षस्य पुत्राः हर्यश्वाः नाम, निन्दायै नष्टाः, सर्वे निःसंशयं विनष्टाः। ततः दक्षः क्रोधात् संहाराय प्रवृत्तः, तं परमेष्ठिना ब्रह्मर्षिभिः सह प्रार्थितः भगवान् निगृह्य तस्थौ। ततः परमेष्ठिनः प्रार्थनया दक्षः निश्चितवान् यत् नारदः तस्य दुहितर्याः पुत्रः भवेत्। तस्मात् दक्षः स्वां प्रियां दुहितरं परमेष्ठिने दत्तवान्; एवं नारदः पुनः जातः, भयेन शान्तः मुनिः अभवत्। एवं श्रुत्वा ब्राह्मणाः, पुनः जिज्ञासायुक्ताः, सत्यवादीं सूतम् उत्तमवक्तारं पप्रच्छुः। “कथं प्रजापतेः प्राचेतसपुत्राः महात्मना नारदेन विनष्टाः?” इति। तेषां सत्यं शुभं च प्रश्नं श्रुत्वा, स सर्वगुणसम्पन्नं मधुरं वचनं प्राह। दक्षस्य पुत्राः हर्यश्वाः, प्रजावृद्धिमिच्छन्तः, महाबलाः, एकत्र समागम्य, नारदः तान् उवाच— “यूयं तरुणाः, अप्रगल्भाः; अधः, ऊर्ध्वं, मध्ये च भूमिं न जानाथ—कथं तर्हि प्रजाः सृजिष्यथ? किमस्याः भूमेः प्रमाणं? किं च सृष्टव्यं? अज्ञात्वा कथं सृष्टिः? अल्पं वा अधिकं वा, दोष एव स्यात्।” एवं श्रुत्वा, ते सर्वदिशः प्रस्थाय, वायोः पन्थानं प्राप्ताः, तत्रैव नष्टाः। अद्यापि ते न प्रतिनिवर्तन्ते, वायुपथगामिनः सन्तः विचरन्ति। पुत्रेषु नष्टेषु, प्राचेतसपुत्रः दक्षः पुनः वैरिण्यां सह सहस्रं पुत्रान् ससर्ज। ते शबलश्वाः, प्रजावृद्धिमिच्छन्तः, नारदवचनं पुनः श्रुतवन्तः। तद्वचनं श्रुत्वा, सर्वे बलवन्तः, परस्परं ऊचुः— “महर्षिर्न्यायमुक्तवान्; भ्रातॄणां पन्थानं वयं अनुवर्तिष्यामः, न संशयः।” भूमेः प्रमाणं ज्ञात्वा वयं प्रजाः सृष्टुम् आरभेमहि इति संहृष्टाः, तेनैव मार्गेण सर्वदिशः प्रस्थिताः, अद्यापि न प्रतिनिवर्तन्ति, यथा नद्यः समुद्रं प्रति। तस्मात् कालात्, भ्राता भ्रातरं अन्विष्य, तेनैव प्रकारेण नश्यति; एतद् यो वेत्ति, स तथा नाचरेत्।