वायुपुराणम्

पञ्चानां रक्षणार्थं तेषां पिता तान् उपादिश्य प्रोवाच—“एते पञ्च, स्वस्वराज्यैः समृद्धिभाजः, विज्ञेयाः।” तेषां रक्षणं पर्याप्तमिति, ते लोके ‘पञ्चालाः’ इति प्रसिद्धाः। तेषां मध्ये मुद्गलात् मौद्गल्याः जाताः, ये द्विजातयः क्षत्रियवंशसंभूताः। तत्रांगिरसाः केचन अस्मिन्पार्श्वे शरणं गत्वा कण्ठगोत्रीयाः मुद्गलाः अभवन्। मुद्गलस्य ज्येष्ठपुत्रः वेदवित् परमकीर्तिमान् आसीत्। इन्द्रसेनायाः गर्भात् बाध्यश्वः जातः। बाध्यश्वात् यमलौ जातौ, ये ‘मेनकौ’ इति श्रुतिपरंपरया कथ्येते। दिवोदासः राजर्षिः, तस्यैव प्रसिद्धा अहल्या। अहल्या शारद्वतः पुत्रं जनयामास, स एव तस्य उत्तराधिकारी अभवत्। तस्मात् सती अहल्यायाम् ऋषिष्रेष्ठः शतानन्दः अभवत्। शतानन्दस्य सत्यधृतिर्नाम पुत्रः, सत्यनिष्ठः, धनुर्वेदविद्, लोके प्रसिद्धः अभवत्। कदाचित् सत्यधृतिः अप्सरसं पुरतः दृष्ट्वा तस्य वीर्यं नवनीपुष्पेषु पतितम्, तत्रैव सन्निपातः अभवत्। तदा शान्तनुः मृगयायां स्थित्वा करुणया तं शिशुं जग्राह। सः ‘कृपः’ इति प्रसिद्धः अभवत्, तस्मात् गौतमी कृपी अपि अभवत्। एते शारद्वतः ऋतथ्याः गौतमगोत्रजाः सन्ति। अधुना दिवोदासवंशस्य प्रवृत्तिं वक्ष्यामि। दिवोदासस्य पुत्रः मैत्रयुः, वेदवित्, राजा अभवत्। तस्मात् मैत्रेयात् स्मृतः नाम पुत्रः अभवत्। एते अपि अस्मिन्वंशे शरणं गत्वा भार्गवाः क्षत्रियसंयोगिनः अभवन्। तेषां मध्ये विद्वान् राजा च्यवनः अभवत्, तस्मात् प्रतिरथः जातः। च्यवनात् बुद्धिमान् सुदासः अभवत्; तस्य पुत्राः सौदासः, सहदेवः, सोमकः च अभवन्। अजमीढो वंशे क्षीणे पुनर्जन्म प्राप्तवान्, तस्य पुत्रः सोमकः अभवत्। सोमकस्य शतं पुत्राः अभवन्। अजमीढस्य पुत्रेषु सोमकः महात्मा, तस्य कनीयान् पुत्रः पृषतः, द्रुपदस्य पितामहः। तस्य पुत्रः धृष्टद्युम्नः, तस्य पुत्रः धृष्टकेतुः। अजमीढस्य महिषी धूमिनी पुत्रजननी आसीत्। पुनर्जन्मनि सा शतसंवत्सरं तपः कृत्वा, अल्पाहारा, अग्निसंनिधौ जागरूकाः, शुद्धा आसीत्। सा महाव्रता स्त्री दिवा निशि कुशशय्या आसीत्। तस्यां धूम्रवर्णायां बलवान् अजमीढः जातः। तेन धूम्रवर्णायां ऋक्षः, सीतायाः ज्येष्ठभ्राता, उत्पन्नः। ऋक्षात् संवरणः, संवरणात् कुरुः अभवत्। स एव प्रयागं गत्वा कुरुक्षेत्रं स्थापयामास। सः महातेजाः बहूनि वर्षाणि तद् भूमिं हलिना कर्षयामास। तदा इन्द्रः तत्र प्रादुरभवत्, तस्मै वरं दत्त्वा तां भूमिं पुण्यां रम्यां साधुभिः सेवितां चकार। कुरोः सन्ततिः ‘कुरवः’ इति प्रसिद्धाः, राजर्षिष्रेष्ठाः अभवन्। कुरोः प्रियपुत्रौ सुदन्वा च जाह्नुश्च। परिक्षित् महाबलवान् राजा अभवत्, तस्य पुत्रः अरिमर्दनः। सुदन्वनः पुत्रः सुहोत्रः, बुद्धिमान् स्मृतः। सुहोत्रस्य पुत्रः च्यवनः, धर्मार्थनिपुणः राजा अभवत्। च्यवनस्य पुत्रः कृतः, तपसा यज्ञकारी। कृतस्य पुत्रः प्रसिद्धः, इन्द्रसखा, ‘वसु’ नामकः वीरः, आकाशगामी ‘विद्योपरिकर’ इति विख्यातः अभवत्। विद्योपरिकरस्य गिरीकायां सप्त पुत्राः अभवन्—महारथः, भगधारः, बृहद्रथः, प्रत्यग्राहः, कुशः (मणिवाहनः), माथैल्यः, ललित्थः, मत्स्यकालः च सप्तमः। बृहद्रथस्य पुत्रः प्रसिद्धः कुशाग्रः। कुशाग्रस्य पुत्रः ऋषभः, बलशाली। ऋषभस्य पुत्रः पुष्पवान्, धर्मशीलः। पुष्पवान्तः पुत्रः सत्यहितः, वीर्यवान् राजा। तस्य पुत्रः सुदन्वा, तस्मात् ऊर्ज्जः, प्रख्यातवीर्यः, ऊर्ज्जस्य पुत्रः नभसः, तस्मात् महाबलवान् अभवत्। सः द्विधा जातः, वृद्ध्याः प्रभावात् संयुक्तः। सः ‘जरासन्धः’ महाबाहुः, जरया संयोजितः अभवत्। जरासन्धः सर्वक्षत्रियविजयी, महाबलवान्। तस्य पुत्रः सहदेवः, कीर्तिमान् अभवत्। सहदेवस्य पुत्रः सोमाधिः, महातपाः। सोमाधेः श्रुतश्रुः, ‘मागध’ इति प्रसिद्धः, जातः। परिक्षितः पुत्रः जनमेजयः। श्रुतसेनस्य पुत्रः भीमसेनः, नामतः प्रसिद्धः। जाह्नोः पुत्रः सुरथः, पृथ्वीपतिः अभवत्। सुरथस्य पुत्रः वीर्यशाली राजा विदूरथः। विदूरथस्य पुत्रः सार्वभौमः, श्रुतः। सार्वभौमस्य पुत्रः जयत्सेनः, तस्य पुत्रः आराधितः। आराधितः महात्मा ‘अयुतायुः’ इति प्रसिद्धः। अयुतायोः पुत्रः अक्रोधनः, तस्मात् देवातिथिः। देवातिथेः ऋक्षः अभवत्। ऋक्षस्य पुत्रः भीमसेनः, तस्य पुत्रः दिलीपः। दिलीपस्य पुत्रः प्रतिपः, तस्य त्रयः पुत्राः—देवापिः, शान्तनुः, बाह्लीकः इति। बाह्लीकः सप्तभालिकाधिपः, सः ज्ञेयः। बाह्लीकस्य पुत्रः महायशाः सोमदत्तः। सोमदत्तात् भूः, भूरिश्रवाः, शलः च जाताः। देवापिः धर्मार्थं वनं गतवान्। एवं शुद्धं पावनं चैतद् वंशचरित्रं, महर्षिकथितं, श्रुतिपरंपरया यथाक्रमं प्रवृत्तम्।