वायुपुराणम्

पुरातनस्य पौरवस्य वंशे महती कीर्तिः संजाताऽभूत्। तत्र महत्पौरवस्य पुत्रः राजा रुक्मरथः अभवत्। रुक्मरथस्य सुपार्श्वः नाम पुत्रः, सुपार्श्वस्य च धर्मात्मा सुमतिः अभवत्। सुमतेः अपि विनीतः पुण्यशीलः सनतिः राजा जातः, तस्य पुत्रः कृतः नाम्ना। स महानात्मा कौथुमः हिरण्यनाभः इत्यस्य शिष्यः आसीत्; तेन च सामसंहिताः चतुर्विंशतिप्रभेदाः शिक्षिताः। ताः सामगैः कृताः पूर्वशाखाः इति स्मृताः। तस्मिन्नेव पौरवकुले वीर्यवान् कार्तिः उग्रायुधः अभवत्। स वीर्यं दर्शयित्वा पृषतस्य पूर्वजं निहत्य, पञ्चालाधिपतिं बलिनं नीलं च जग्धवान्। उग्रायुधस्य उत्तराधिकारी क्षेमः नाम विश्रुतः, क्षेमात् सुवीरः, सुवीरात् नृपञ्जयः, नृपञ्जयात् वीररथः—एते पौरवाः इति ख्याताः। अजमीढस्य नीलिनी च पत्न्यौ, तयोः नीलः नाम राजा अभवत्। तेन घोरतपसा सुषान्तिः पुत्रः जातः। सुषान्तेः पुरुजानुः, पुरुजानोः ऋक्षः, ऋक्षात् तस्याः शाखाः च सन्ति। ऋक्षस्य पुत्राः मुद्गलः, सृञ्जयः, बृहदिषुः राजा, यवीयान् च वीर्यवान्, पञ्चमः कम्पिल्यः। पितुः मुद्गलादीनां पञ्चानां रक्षार्थं सः स्वपुत्रान् उक्तवान्—‘एते पञ्च राज्यम् उज्जवलं प्राप्य स्थिताः।’ तेषां रक्षणं पर्याप्तम्, ते पञ्चालाः इति प्रसिद्धाः। मुद्गलात् मौद्गल्याः जाताः, ये द्विजाः क्षत्रियप्रभवाः। एतेऽङ्गिरसः कण्ठगोत्रे मुद्गलाः अभवन्। मुद्गलस्य ज्येष्ठः पुत्रः वेदवित् महाकीर्तिमान् आसीत्। इन्द्रसेनायाः गर्भात् बध्यश्वः जातः। बध्यश्वात् यमलौ जातौ, ये मेनकेत्याख्यौ, श्रुतपरम्परया ज्ञायते। दिवोदासः राजर्षिः, तस्य सहोदरः अहल्या च आसीताम्। अहल्यायाः शारद्वत्-पुत्रः अभवत्। अहल्यायां शारद्वतः पुत्रं शतानन्दं सुतमुत्पादयामास, स मुनिषु श्रेष्ठः। तस्य सत्यधृतिः सत्यव्रतानां मध्ये प्रसिद्धः, धनुर्वेदविद् आसीत्। सत्यधृतिः एकदा समक्षं अप्सरसं दृष्ट्वा, तस्य वीर्यं इषीकासु पतितम्, तत्रैव सन्दानं जातम्। करुणया शंतनुः मृगयायां गतः, तं शिशुं गृहीत्वा कृतवान्; सः कृपः इति प्रसिद्धः, तस्मात् गौतमी कृपी अपि जाता। एते शारद्वतः ऋतथ्याः गौतमगोत्रजाः। अधुना दिवोदासस्य सन्ततिं कथयामि। दिवोदासस्य उत्तराधिकारी मित्रायुर्नाम राजा आसीत्, स वेदविद् आसीत्। तस्मात् मैत्रेयः, तस्मात् स्मृतः जातः, एते अपि अस्मिन्वंशे गण्यन्ते। एतेऽपि अस्मिन्वंशे शरणं प्राप्ताः, भार्गवाः क्षत्रियसंयोगिनः अभवन्। तेषां च्यवनः विद्वान् राजा जातः, तस्मात् प्रतिरथः अभवत्। च्यवनात् सुदासः प्राज्ञः जातः, तस्य पुत्राः सौदासः, सहदेवः, सोमकः च। अत्र वंशे क्षीणे अजमीढः पुनर्जातः, तस्य पुत्रः सोमकः, तस्मात् शतं पुत्राः अभवन्। अजमीढस्य पुत्रेषु सोमकः महात्मा, तस्य कनीयान् पृषतः, सः द्रुपदस्य पितामहः। पृषतस्य पुत्रः धृष्टद्युम्नः, तस्य पुत्रः धृष्टकेतुः। अजमीढस्य पत्न्याः धूमिन्याः पुत्राः अभवन्। सा स्वजन्मान्तरे शतसंवत्सरं घोरं तपः कृत्वा, अल्पाहारा, अग्निसंनिधौ जाग्रती, शुद्धा अभवत्। सा महाव्रता स्त्री दिवानिशं कुशशय्यायां शयाना आसीत्। तस्यां धूम्रवर्णायां महाबलः अजमीढः पुनर्जातः। सः धूम्रवर्णायां ऋक्षं, सीताया ज्येष्ठं भ्रातरं, उत्पादयामास; तस्मात् ऋक्षात् संवरणः, संवरणात् कुरुः जातः। कुरुः प्रयागं गत्वा कुरुक्षेत्रं स्थापयामास; सः महातेजाः बहूनि वर्षाणि तद् क्षेत्रं कर्षित्वा स्थितवान्। कर्षतः तस्य इन्द्रः साक्षात् प्रकट्य वरं दत्तवान्; तद् भूमिः पुण्या, रम्या, साधुभिः सेविता अभवत्। तस्य वंशजाः कुरवः इति प्रसिद्धाः, राजसु श्रेष्ठाः। कुरोः प्रियतमा पुत्रौ सुदन्वा च जह्नुश्च। परिक्षित् महाबलः राजा, तस्य पुत्रः अरिमर्दनः। सुदन्वनः उत्तराधिकारी सुहोत्रः प्राज्ञः स्मृतः। सुहोत्रस्य पुत्रः च्यवनः, धर्मार्थकुशलः राजा; च्यवनात् कृतः, सः तपसा यज्ञं कृतवान्। तस्य प्रसिद्धः पुत्रः इन्द्रमित्रः वीर्यवान् वासुः जातः, सः विद्योपरिचरः इति व्योम्नि विचरन् प्रसिद्धः। विद्योपरिचरस्य गिरीकायां सप्त पुत्राः अभवन्—महारथः, भगधारः, बृहद्रथः, प्रत्यग्रः, कुशः यः मणिवाहनः इति कथ्यते, माथैल्यः, ललित्थः, मत्स्यकालः सप्तमः। बृहद्रथस्य पुत्रः प्रसिद्धः कुशाग्रः, कुशाग्रस्य स्वयम् ऋषभः, सः बलवान् आसीत्। ऋषभस्य पुत्रः पुष्पवान् धर्मात्मा, पुष्पवान्तः सत्यहितः वीर्यवान् राजा जातः। तस्य पुत्रः सुदन्वा, तस्मात् ऊर्ज्जः प्रख्यातवीर्यः, ऊर्ज्जात् नभसः, तस्मात् महाबलः जातः। सः द्विधा जातः, जरायाः संयोगेन संयुक्तः; सः जरासन्धः महाबाहुः इति प्रसिद्धः। एवं पौरवकुलस्य महान् वंशः, पुण्यकर्माणः, धर्मनिष्ठाः, राजर्षयः, वेदविदः, तपस्विनः, वीर्यवन्तः च अभवन्।