वायुपुराणम्

समरस्य त्रीणि पुत्राणि आसन्—परः, सत्वदः, अन्यश्च—सर्वे गुणसम्पन्नाः। तेषां मध्ये परस्य पुत्रः वृष इति प्रसिद्धः। वृषस्य पुत्रः सुकीर्तिः, सः पुण्यकर्मणा विभ्राजं सर्वगुणोपेतं जनयामास। विभ्राजस्य पुत्रः अनुहः नाम राजा, सः शुकस्य जामाता बभूव, ऋषिणाम्नः ख्यातिप्राप्तस्य जनकः। अनुहस्य पुत्रः ब्रह्मदत्तः, तपसा महान्; तस्य पुत्रः योगसूनुः, ततः विश्वक्सेनः राजा अभवत्। तस्यापि पुत्रः उदक्सेनः नाम्ना ख्यातः। उदक्सेनस्य पुत्रः भल्लाटः, येन पूर्वं राजा हतः, भल्लाटस्य पुत्रः जनमेजयः अभवत्; तस्य कृते उग्रायुधेन सर्वे राजानः विनष्टाः। कस्मात् वंशे उग्रायुधः प्रसिद्धः, कस्य पुत्रः, केन हेतुनाऽसौ सर्वान् राज्ञः नाशयामास इति पृष्टम्। द्विमीड्हस्य पुत्रः विद्वान् यवी नरः, तस्य पुत्रः दृढः, तस्यापि सत्यधृतिः। सत्यधृतेः पुत्रः दृढनेमिः, सः महाबलः; दृढनेमेः सुवर्मा नाम राजा अभवत्। सुवर्मणः पुत्रः सार्वभौमः, सः महाबलः कीर्तिमान्, पृथिव्याः एकछत्राधिपतित्वं प्राप्तवान्। तस्य वंशे महत्पौरवस्य पुत्रः रूपेण विख्यातः राजा रुक्मरथः अभवत्। रुक्मरथस्य पुत्रः सुपार्श्वः, सुपार्श्वस्य धर्मात्मा सुमतिः। सुमतेः सुतः विनीतः सनाथिः, तस्य पुत्रः कृतः अभवत्। कृतः कौथुमस्य हिरण्यनाभस्य शिष्यः, सः चतुर्विंशतिसंख्या शाखाभिः सामसंहिताः अवोचत्। ताः पूर्वशाखाः गायकैः कृताः, स्मृताः। कर्ता उग्रायुधः सः वीर्यशाली पौऱवः। येन पराक्रम्य पृषत्पूर्वजः निहतः, नीलो नाम महाबाहुः पंचालाधिपः च हतः। उग्रायुधस्य पुत्रः क्षेमः, क्षेमस्य सवीरः, सवीरस्य नृपञ्जयः, नृपञ्जयस्य वीररथः—एते पौऱवाः स्मृताः। अजमीढस्य नीलिन्यां नीलः पुत्रः जातः; तस्य तपसा सुषान्तिः अभवत्। सुषान्तेः पुत्रः पुरुजानुः, तस्य पुत्रः ऋक्षः; ऋक्षात् मुद्गलः, सृञ्जयः, बृहदिषुः, यवीयान् नाम कनिष्ठः, पञ्चमः कम्पिल्यः इति पुत्राः जाताः। पितुः संरक्षणाय तेषां पित्रा उक्तं—“एते पञ्च, समृद्धराज्यसम्पन्नाः, संरक्षणे पर्याप्ताः, पंचालाः इति प्रसिद्धाः।” मुद्गलात् मौद्गल्याः जाताः, द्विजाः क्षत्रियवंशसम्भूताः। अङ्गिरसाः अपि मुद्गलानां कण्ठगोत्र्याः अभवन्। मुद्गलस्य ज्येष्ठः पुत्रः वेदविद्यायां परमपारगः कीर्तिमान् आसीत्। इन्द्रसेनायां तस्मात् बध्यश्वः जातः; बध्यश्वात् यमलौ अपत्स्येताम्, तौ मेनकयाविति श्रुतम्। दिवोदासः राजर्षिः, तस्य भगिनी अहल्या; अहल्यायाः शारद्वत्सुतः अभवत्। शतानन्दः तस्यां जातः, सः मुनिश्रेष्ठः; तस्य पुत्रः सत्यधृतिः, सत्यनिष्ठः, धनुर्वेदविदः। सत्यधृतिः अप्सरसं दृष्ट्वा तस्य वीर्यं इषीकासु पतितम्, तत्रैव संयोगः जातः। शान्तनुः, मृगयां गतः, दयया तं शिशुं जग्राह; सः कृतः इति प्रसिद्धः, तस्मात् गौतमी क्रीपी अपि जाता। एते शारद्वत्सुताः ऋतथ्याः, गौतमगोत्र्याः; अधुना दिवोदासस्य वंशं कथयामि। दिवोदासस्य पुत्रः मित्रायुर्विद्वान्, तस्मात् मैत्रेयः, तस्मात् स्मृतः; एते अपि अस्मिन्वंशे अभवन्। ते अपि भृगवः क्षत्रियबन्धवः अभवन्, तेषु च्यवनः राजा विद्वान्, तस्मात् प्रतिरथः अभवत्। च्यवनात् सुधासः, तस्य पुत्रः सौदासः, सहदेवः, सोमकः च। अजमीढः पुनर्जन्म प्राप्य वंशे क्षीणे, सोमकः तस्य पुत्रः, तस्मात् सोमकाय शतमपुत्राणि अभवन्। अजमीढपुत्राणां मध्ये सोमकः महात्मा, तस्य कनिष्ठः पृषतः, सः द्रुपदस्य पितामहः। पृषतस्य पुत्रः धृष्टद्युम्नः, तस्य पुत्रः धृष्टकेतुः; अजमीढस्य पत्न्याः धूमिन्याः अपि पुत्राः अभवन्। सा पुनर्जन्मनि शतसंवत्सरं तपः कृत्वा, अल्पाहारिणी, दीक्षिता, अग्निसमीपे जागरूकाऽसीत्। सा सती कुशशय्या दिनरात्रं शयानाऽसीत्; तस्यां धूम्रवर्णायां महाबलः अजमीढः जातः। सः धूम्रवर्णायां ऋक्षं, सीतायाः ज्येष्ठं भ्रातरं, उत्पादयामास; ऋक्षात् संवरणः, संवरणात् कुरुः अभवत्। सः प्रयागं गत्वा कुरुक्षेत्रं स्थापयामास; सः महातेजाः तद् क्षेत्रं बहूनि वर्षाणि कर्षति स्म। कर्षतः तस्य इन्द्रः प्रकटितः, वरं दत्तवान्; तत् क्षेत्रं पुण्यं रम्यं साधुभिः सेवितं जातम्।