वायुपुराणम्

पूर्वं भरद्वाजस्य पुत्रोत्पत्तिः निष्फला जाता, तस्मात् सः ‘वितथ’ इति प्रसिद्धः। तथा सः भरद्वाजः जात्या ब्राह्मणः सन् क्षत्रियत्वं प्राप्तवान्, द्वाभ्यां पितृभ्यां जातः ‘द्विमुख्यायन’ इति स्मृतः। तदा वितथस्य जन्मनि जातमात्रे, भरतः स्वर्गं गतवान्। वितथस्य पृथिव्यां पुत्रः भूवमन्यु नामाभूत्। भूवमन्योः चत्वारः पुत्राः महाभूतसमानाः आसन्—बृहत्क्षत्रः पराक्रमे महाबलः, नरः, गाग्रः च। नरोः पुत्रः संकृति नाम्ना, तस्य च द्वौ वीर्यसम्पन्नौ पुत्रौ गुरुवीर्यः त्रिदेवश्च, ये ‘संकृतयः’ इति प्रसिद्धाः। गाग्रस्य वंशधराः शिनिबद्धात् जाताः, ते ‘गाग्र्याः’ इति स्मृताः, द्विजातयः क्षत्रियाः। भीमः महावीर्यसम्पन्नः पुत्रः आसीत्, तेन सः ‘भक्षकः’ इति विख्यातः। तस्य पत्नी विशालायां त्रयः पुत्राः जाताः—त्रैय्यारुणिः, पुष्करिणिः, तृतीयः कपिः। त्रैय्यारुणिः च पुष्करिणिः च महर्षयः प्रसिद्धौ, कपिः तु क्षत्रियश्रेष्ठः। एते गाग्राः, संकृतयः, वीर्याः च द्विजातयः क्षत्रियधर्मसम्पन्नाः, अंगिरसशाखायां शरणं गृहीत्वा बृहद्क्षत्रवंशे गण्यन्ते। बृहत्क्षत्रस्य पुत्रः सुहोत्रः धर्मात्मा, तस्यापि पुत्रः हस्तिनः, येन एषा पुरी पूर्वं स्थापिता ‘हस्तिनापुर’ इति नाम्ना प्रसिद्धा। हस्तिनः त्रीन् पुत्रान् अभवत्—अजमीडः, द्विमीडः, पुरुमीडः च, सर्वे धर्मिष्ठाः। अजमीडस्य पुत्राः शभाः, उत्तमकुलधारिणः, महान् तपस्याः अन्ते धर्मराजानः अभवन्। भरद्वाजस्य प्रसादेन तेषां वंशः विस्तारतः श्रोतव्यः। केशिन्यां अजमीडः कन्थं जनयामास, तस्य पुत्रः मेधातिथिः, तस्मात् कन्थायनब्राह्मणाः उत्पन्नाः। धूमिन्यां अजमीडस्य बृहद्वसु नाम राजा पुत्रः जातः। बृहद्वसुः पुत्रः बृहद्विष्णुः महाबलः, तस्य पुत्रः बृहद्कर्मा, तस्यापि पुत्रः बृहद्रथः। तस्य पुत्रः विश्वजित्, ततो सेनजित्, सेनजितः चत्वारः पुत्रान् अभवत्, ये लोके प्रसिद्धाः—रुचिराश्वः, काव्यः, रामः दृढधन्वा, वत्सः च अवन्तकः राजा; एते ‘परिवत्सराः’ इति कथ्यन्ते। रुचिराश्वस्य पुत्रः पृथुशेनः, सः महायशाः; पृथुशेनस्य पुत्रः परः, परात् निपः जातः। श्रूयते, निपस्य शतं पुत्राः आसन्, सर्वे ते निपाः इति राजानः विख्याताः। तेषु कर्तिवर्धनः नाम राजा वंशकर्ता अभवत्। कम्पिल्ये समर नाम राजा आसीत्, सः ‘चेष्ट समर’ इति प्रसिद्धः। समरस्य त्रयः पुत्राः—परः, सात्वदः, अन्यश्च, सर्वे गुणसम्पन्नाः। परस्य पुत्रः वृषः, वृषस्य पुत्रः सुकृतिः, सः पुण्यकर्मणा विभ्रजं सर्वगुणसम्पन्नं पुत्रं जनयामास। विभ्रजस्य पुत्रः अनुहः, सः शुकस्य जामाता, ऋषेः पिता च, महायशाः। अनुहस्य पुत्रः ब्रह्मदत्तः, महातपस्वी; तस्य पुत्रः योगसूनुः, ततो विश्वक्सेनः राजा अभवत्। तेजस्विनः पुत्राः अत्र अधर्मेण राजानः अभवन्; विश्वक्सेनस्य पुत्रः उदक्सेनः नाम्ना। भल्लाटः तस्य पुत्रः, येन पूर्वं राजा हतः; भल्लाटस्य पुत्रः राजा जनमेजयः, यस्य हेतोः उग्रायुधेन सर्वे राजानः विनष्टाः। कस्य पुत्रः उग्रायुधः, कस्य वंशे सः प्रसिद्धः? किमर्थं तेन सर्वे राजानः नष्टाः? द्विमीडस्य पुत्रः पण्डितः यवीनरः, तस्य पुत्रः स्थिरः, तस्य पुत्रः सत्यधृतिः। सत्यधृतेः पुत्रः महाबलः दृढनेमिः, तस्य पुत्रः सुवर्मा नाम राजा। सुवर्मणः पुत्रः सार्वभौमः, महाबलः, प्रसिद्धः; सः सार्वभौमः इति ख्यातः, पृथिव्याः एकच्छत्राधिपः अभवत्। तस्य वंशे महत्पौरवस्य पुत्रः प्रसिद्धः, तस्य पुत्रः राजा रुक्मरथः। रुक्मरथस्य पुत्रः राजा सुपार्श्वः, सुपार्श्वस्य पुत्रः धर्मात्मा सुमतिः। सुमतेः अपि सन्ततिर्भूतः सन्मति नाम राजा, तस्य पुत्रः कृतः। सः महात्मा कौथुमहिरण्यनाभस्य शिष्यः, येन सामसंहिताः चतुर्विंशतिप्रकारेण उपदिष्टाः। ते ‘पूर्वशाखाः’ इति गायकैरुपगीताः। कार्तिउग्रायुधः सः वीर्यवान् पौौरववंशजः। येन पराक्रमं दर्शयित्वा पृषतपितरं हतः, महाबाहुः नीलः, पंचालाधिपः, हतः। उग्रायुधस्य पुत्रः प्रसिद्धः क्षेमः, क्षेमात् वीरः सुवीरः, सुवीरात् नृपञ्जयः, नृपञ्जयात् वीररथः—एते पौौरवाः स्मृताः। अजमीडस्य नीलिन्यां पुत्रः नीलः राजा जातः, तस्य घोरतपसा सुषान्तिः जातः। सुषान्तेः पुत्रः पुरुजानुः, तस्य पुत्रः ऋक्षः, ततोऽस्मात् ऋक्षात् एते पुत्राः शाखाः च उत्पन्नाः—मुद्गलः, सृञ्जयः, बृहदिषुः राजा, यवीयान् अनुजः वीर्यवान्, पञ्चमः कम्पिल्यः। एवं पूर्वजैरिदं महद्वंशचरित्रं संक्षिप्तेन वर्णितम्।