वायुपुराणम्

बृहस्पतेः बीजं नित्यं, तत्र द्वयोः स्थानं नास्ति इति गर्भेण उक्तः सन्, बृहस्पतिः क्रोधेन प्रत्युवाच। तस्य काले सर्वे प्राणी इच्छन्ति, तस्य विघ्नं कृतवानसि, अतः त्वं दीर्घकालं तमसि प्रवेशं करिष्यसि इति शप्तः। मातुः योनिद्वारं, पादयोः मध्ये आच्छादितं, बृहस्पतेः बीजेन आवृतम् अभवत्, तेन बालः द्वयोः मध्ये निरुद्धः। ततः स बालः शीघ्रं जातः दृष्ट्वा, ममता उवाच— "अहं स्वगृहं गच्छामि, हे बृहस्पते! एषः भरद्वाजः।" एवं उक्त्वा, सा गता, तस्मिन्नेव क्षणे पुत्रः परित्यक्तः। "सुसम्पादय" इति उक्तः, भरद्वाजः तद्वद् अभवत्। माता पितरौ उभौ परित्यक्तं बालं दृष्ट्वा, मारुताः दयया भरद्वाजं स्वीकृतवन्तः। तस्मिन्काले, भरतः मारुतैः सह यज्ञान् अकरोत्, काम्यैः तथा नैमित्तिकैः कर्मभिः पुत्रकामनया। तस्य यजमानस्य पुत्रं न प्राप्तः, पुनः पुत्रार्थं मारुतसोमं यज्ञं अकरोत्। तेन मारुताः तुष्टाः, मारुतसोमेन, तदा ते बृहस्पतेः बुद्धिमन्तं पुत्रं भरद्वाजं पुत्ररूपेण दत्तवन्तः। भरतः भरद्वाजं पुत्ररूपेण प्राप्त्वा उवाच— "मम वंशः पुनः स्थापितः, त्वया अहं पूर्णः, हे महाश्रमान!" पूर्वं तस्य पुत्रोत्पत्तिः व्यर्था अभवत्, अतः भरद्वाजः "वितथः" इति अभिहितः। एवं भरद्वाजः ब्राह्मणः जात्या अपि क्षत्रियत्वं प्राप्तः; सः "द्विमुख्यायनः" इति स्मृतः, द्वौ पितरौ यस्य। यदा वितथः जातः, तदा भरतः स्वर्गं गतः; पृथिव्यां वितथस्य उत्तराधिकारी भूवमन्यु अभवत्। भूवमन्योर् चत्वारः पुत्राः महाभूतसदृशाः— बृहत्क्षत्रः पराक्रमे महत्, नरः, गाग्रः, वीर्ये स्थिरः। नरस्य पुत्रः संकृति, तस्य द्वौ शक्तिमन्तौ पुत्रौ गुरुवीर्यः त्रिदेवः च, संकृतिसंज्ञकौ। गाग्रस्य उत्तराधिकारी शिनिबद्धात् उत्पन्नः, गाग्र्याः इति द्विजातीय क्षत्रियाः स्मृताः। भीमः महावीर्यः पुत्रः तेन "भक्षकः" अभवत्; तस्य पत्नी विशालायां त्रीन् पुत्रान् अभवत्। सा त्रैयारुणिं पुष्करिणीं तृतीयं कपिं च अजनयत्; त्रैयारुणिः पुष्करिणी च महर्षिसंज्ञकौ, कपिः क्षत्रियश्रेष्ठः। गाग्र्याः संकृत्याः वीर्याः च द्विजातीयाः, क्षत्रियधर्मेण युक्ताः; ते अंगिरसशाखायां आश्रिताः, या बृहत्क्षत्रस्य वंशः इति कथ्यते। बृहत्क्षत्रस्य उत्तराधिकारी सुहोत्रः धर्मात्मा अभवत्; सुहोत्रस्य पुत्रः हस्तिन्, येन नगरं पूर्वं स्थाप्य "हस्तिनपुरम्" इति नाम्ना प्रसिद्धम्। हस्तिनः त्रीन् पुत्राः, सर्वे धर्मिष्ठाः— अजयमिधः, द्विमिधः, पुरुमिधः। अजयमिधस्य पुत्राः शभाः, कुलधर्मपालकाः, तपस्याः अन्ते धर्मराजानः अभवत्। भरद्वाजस्य कृपया तेषां वंशः विस्तारतः शृणु— केशिन्यां अजयमिधः कन्थं अजनयत्। कन्थस्य पुत्रः मेधातिथिः, तस्मात् कन्थायनब्राह्मणाः। धूमिन्यां अजयमिधः बृहद्वासुं अजनयत्। बृहद्वासोः पुत्रः बृहद्विष्णुः महाबलः; तस्य पुत्रः बृहत्कर्मा, तस्य पुत्रः बृहद्रथः। तस्य पुत्रः विश्वजित्, तस्य पुत्रः सेनजित्; सेनजितस्य चत्वारः पुत्राः जगति प्रसिद्धाः। रुचिराश्वः, कव्यः, रामः दृढधनुः, वत्सः राजा अवन्तकः; एते "परिवत्सराः" इति कथ्यन्ते। रुचिराश्वस्य पुत्रः पृथुशेनः महाकीर्तिः; पृथुशेनस्य पुत्रः परः, परात् निपः अभवत्। शतं पुत्रान् अस्य श्रुतम्; सर्वे ते राजानः "निपाः" इति प्रसिद्धाः। तेषु, कुलप्रवर्तकः कीर्तिवर्धनः महाकीर्तिः; कम्पिल्ये समरः राजा, "चेष्टसमरः" इति विख्यातः। समरस्य त्रीन् पुत्रान्— परः, सत्वदः, अपरः— सर्वे गुणैः सम्पन्नाः; परस्य पुत्रः वृषः। वृषस्य पुत्रः सुकृतिः, धर्मकर्मणा विब्रजं गुणसम्पन्नं अजनयत्। विब्रजस्य उत्तराधिकारी अनुहः राजा, शुकस्य जामाता, ऋषेः पिता महाकीर्तिः। अनुहस्य पुत्रः ब्रह्मदत्तः महातपस्वी; तस्य पुत्रः योगसूनुः, विश्वक्सेनः राजा अभवत्। तेजस्विनः पुत्राः अत्र अधर्मकर्मणा राजानः अभवत्; विश्वक्सेनस्य पुत्रः उदक्सेनः अभवत्। भल्लातः तस्य उत्तराधिकारी, येन राजा पूर्वं हतः; भल्लातस्य पुत्रः जनमेजयः राजा। तस्य कृते उग्रायुधेन सर्वे राजानः विनष्टाः। उग्रायुधः कस्य पुत्रः, कस्य वंशे प्रसिद्धः, तथा सर्वे राजानः तेन किमर्थं विनष्टाः? द्विमिधस्य उत्तराधिकारी यवीनरः विद्वान्, तस्य पुत्रः स्थिरः, तस्य पुत्रः सत्यधृतिः। सत्यधृतिः पुत्रः दृढनेमिः महाबलः; दृढनेमेः पुत्रः सुवर्मा राजा अभवत्। सुवर्मणः पुत्रः सार्वभौमः, महाबलः, प्रसिद्धः; सार्वभौमः इति पृथिव्याः एकच्छत्रराजा अभवत्। एवं एषः महापुरुषाणां वंशः, भरद्वाजस्य कृपया, धर्मेण, वीर्येण, तपसा च समृद्धः, पृथिव्यां प्रसिद्धः अभवत्।