वायुपुराणम्

आयस्यात् उत्पन्नाः उतथ्यः, वामदेवः, उशिजः च; तत्र भारद्वाजाः, शांकृतिकाः, गार्ग्यकाण्वाः, अथीतराः च जाताः। तथा मुद्गलाः, विष्णुवृद्धाः, हरिताः, वायवः, भाक्षाः, भारद्वाजाः, आर्षभाः, किंभयाः अपि अभवन्। एते दश पञ्च शाखाः अंगिरसां ज्ञेयाः; अन्ये अपि बहवः अंगिरसाः अन्येषु ऋषिषु तेषु च स्मृताः। अथ मरीचेर् वंशं वर्णयिष्यामि, यः पुरुषश्रेष्ठः, यस्य वंशात् सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं उत्पन्नम्। मरीचिः पुत्रकामः जलासु ध्यायन् स्थितः; तस्माद् एकः पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः, पुत्रैः सम्पन्नः, तेजस्वी, दितिः च जातः, यः विद्वद्भिः पूजितः, स्तुतः, मनसा नमितः। ततः सर्वाः आपः आहूय, प्रभुः तासु स्थितः; तासु चित्तं एकाग्रं कृत्वा प्रभुः एकं सृजितवान्। स प्रजापतिः अरिष्टनेमिः नाम्ना, अतुलः, पुत्रं मरीचिं सूर्यसमानं वधौवेषे उत्पादितवान्। पुत्रकामः स आप्सु स्थित्वा, सात्सहस्रवर्षाणि साधूनां वाक्यं ध्यायन्, अतुलः अभवत्। कश्यपः, सवितृज्ञानविशारदः, एवं ब्रह्मासमः अभवत्; प्रत्येकं मन्वन्तरे ब्राह्मणांशेन जातः। यदा दक्षः उक्तवान् "कन्याः हेतु:" इति, तदा प्रजा: कोपिताः कश्यं, यत् मद्यं, अपिबन्। हश्चेकसः ब्रह्मणः मद्यं इति ज्ञेयम्; कश्यं ऋषिभिः मद्यं स्मृतम्, तस्मात् कश्यपः तस्य पानात् नाम्ना अभवत्। दक्षस्य कोपात् कटुवाक्येन कश्यपः शप्तः, एवं अभवत्। ततः ब्रह्मणा परमेशिना निर्देशितः दक्षः कश्यपाय कन्याः दत्तवान्; सर्वाः वेदविद्याः जगताम् मातरः अभवन्। यः एष ऋषीणां पावनं चरितं वारुणं नाम जानाति, स दीर्घायुः, धर्मात्मा, शुद्धः, परमं सुखं प्राप्नोति; पठन् शृण्वन् च सर्वपापेभ्यः विमुक्तः भवति। ततः सर्वे ऋषयः पुनः रोमहरषणं ऊचुः — "षष्ठे सर्गे, चाक्षुषे काले, मनुर्वैवस्वतः स्वतः सृष्टिं आरभते।" दक्षः, स्वयंभुवेन आज्ञापितः, स्वयं प्रजाः सृजितवान्; दक्षः चराचरं प्रजाः उत्पादितवान्, यदा वैवस्वतमनुं कालः आगच्छत्। तदा दक्षः चत्वारः जातयः सृजितुम् आरभत — योनिजाः, अण्डजाः, स्वेदजाः, उद्भिज्जाः। दशसहस्रवर्षाणि स तीव्रं तपः अकरोत्, योगबलैः अनिमा आदि विशेषतः सम्पन्नः। स प्रजापति: स्वयं विभज्य, मनुष्याः, सर्पाः, राक्षसाः, देवाः, असुराः, गन्धर्वाः — दिव्यरूपाः — स्वरूपे, ऐश्वर्ये, तेजसि समाना: उत्पादितवान्। एवं स आनन्देन विविध प्रजाः सृजितुम् इच्छन्, अन्याः स्थिरजङ्गमाः मनसः उत्पन्नाः सृजितवान्। स ऋषीन्, देवाः, गन्धर्वाः, मनुष्याः, सर्पाः, राक्षसाः, यक्षाः, भूताः, पिशाचाः, पक्षिणः, पशवः, मृगाः अपि सृजितवान्। किन्तु तस्य मनसः सृष्टाः प्रजाः न प्रवर्धन्ति स्म; तदा महादेवः प्राज्ञः ताः चिन्तितवान्। स कामयमानः विविध प्रजाः मैथुनसृष्ट्या सृजितुम्, असिक्नीं विराणस्य पत्नीं रूपेण स्वीकरोत्। सा तपस्विनी, लोकान् धारयन्ती, यस्याः सर्वं चराचरं जगत् स्थितम्। अत्र अपि प्राचेतसदक्षः असिक्नीं, वीरिणस्य सुप्रिया कन्यां, विवाहयति इति द्वे श्लोकौ गीयते। दक्षः, प्रजापतिः, सर्पकूपानां समूहं अनुगच्छन्, गर्वितः, शक्तिमान्, तान् नदीषु पर्वतेषु विसृज्य गतः। तं दृष्ट्वा ऋषयः ऊचुः — "अत्र प्रजाः स्थाप्यन्ते; प्रथमं अत्र, ततो द्वितीयं दक्षः प्रजापतिः सृजिष्यति।" एवं क्रमशः स कूपसमूहं आगतः, यत्र प्राचेतसदक्षः वीरिणस्य कन्यां असिक्नीं विवाहयामास। ततः प्राचेतसदक्षः, महाबलः, असिवानप्रदेशे वैरिण्या सह सहस्रं पुत्रान् वीर्यवन्तः उत्पादितवान्। तन् दृष्ट्वा महात्मा नारदः, सर्वप्रियः, ब्रह्मपुत्रः, तेषां प्रवृद्धिं निवारयितुम् इच्छन्, तान् विनाशाय वचनानि उक्तवान्, यैः तेषां नाशः अभवत्, स्वस्य शापः च प्राप्तः। यः कश्यपः ऋषिः इति प्रसिद्धः, स केवलं संज्ञया; दक्षशापभीतः ब्रह्मर्षिः तं पदं गृहीत्वा स्थितः। ततः परमेष्ठिनः मनसः कश्यपस्य पुत्रः अभवत्; दक्षशापभीतः मनसः कश्यपस्य पुत्रः पुनः प्रादुरभवत्। तस्मात् स द्वितीयः मनसः कश्यपपुत्रः अभवत्; नारदः पूर्वं परमेष्ठिनः पुत्रः जातः। तस्य कृते दक्षस्य पुत्राः, हर्यश्वाः नाम्ना, निन्दायै विनष्टाः; सर्वे निःसन्देहं नष्टाः। ततः दक्षः, क्रोधेन विनाशाय उद्युक्तः, प्रभुणा निरुद्धः, ब्रह्मर्षिभिः सहितः, परमेष्ठिना प्रार्थितः। तदा परमेष्ठिनः प्रार्थनया दक्षः निश्चितवान् — नारदः तव पुत्रः भविष्यति, तस्य कन्यायाः उत्पन्नः। ततः दक्षः परमेष्ठिने प्रियं कन्यां दत्तवान्; एवं नारदः पुनः जातः, शापभीतः शान्तः ऋषिः। एतद् श्रुत्वा ब्राह्मणाः, नवकुतूहलेन, सत्यम् वक्तारं सूतं, सत्यज्ञं, श्रेष्ठं वक्तारं, पप्रच्छुः। प्रजापतेः प्राचेतसपुत्राणां विनाशः नारदेन महात्मना कथं अभवत्? तत् सत्यं शुभं प्रश्नं श्रुत्वा, स सूतः सर्वगुणयुक्तं मधुरं वचनं तेषां अवदत्।