वायुपुराणम्

राजन्, यः बीजं निहितवान् सुतं यमक्षेत्रात् नयति; त्वं च गर्भपोषकः, अतः शाकुन्तलीं मा तिरस्कुरु। भरतः त्रिभ्यः स्त्रीभ्यः नव पुत्रान् उत्पादयामास, किन्तु राजा तान् न स्वीकृतवान् — ‘मे न योग्याः’ इति। तदा तासां मातरः कोपेन तान् पुत्रान् यमक्षेत्रं प्रेषयामासुः; एवं तस्य राज्ञः पुत्रोत्पत्तिः विस्तारिता। ततो मरुतः समानीय तं पुत्रं बृहस्पतेः समीपं न्यवेदयन्; भरद्वाजः तु मरुतैः यज्ञबलसम्पन्नः सञ्चालितः। अत्र साधोः भरद्वाजस्य जन्म च मरुतैः भरताय सञ्चारणं वर्ण्यते। यदा भार्या प्रसवसमये आसीत्, तदा स ऋषिः तत्रासीत्; भ्रातुः भार्यां दृष्ट्वा बृहस्पतिः अवदत्— ‘सुशोभने, तनुं भूषय, सायुज्यं देहि।’ सा तु प्रत्युवाच— ‘भगवन्, अहं गर्भिणी; गर्भोऽयं परिपक्वः, स्वरः ब्रह्म वदति।’ ‘तव बीजं नित्यं फलति, तथापि कर्माधर्मः’ इति सा; एवं उक्ते बृहस्पतिः स्मयमानः प्रत्यवदत्। ‘त्वं विनयं कदापि न शिक्षयेत्’ इति तस्याः प्रति, स तुष्टः बलात् तां सायुज्यं प्रति जगाम। तदा गर्भः हृष्टः बृहस्पतये अवदत्— ‘पितः बृहस्पते, अहं पूर्वमेव अत्रासम्।’ ‘तव बीजं नित्यं, द्वयोः स्थानं नास्ति’ इति गर्भेण उक्तः, सः कोपात् प्रत्युवाच। ‘यतः त्वं सर्वेषां प्रार्थनासमये माम् अवरोधितवान्, अतः त्वं चिरं तमसि प्रविश्यसि।’ मातुः प्रवेशः, पादयोः मध्ये, बृहस्पतेः बीजेन आवृतः, तेन बालः तयोः मध्ये रुद्धः। बालं त्वरितं जातं दृष्ट्वा, ममता अवदत्— ‘अहं स्वगृहं गच्छामि, हे बृहस्पते; एषः भरद्वाजः।’ एवं उक्त्वा सा या जाता, तदा पुत्रः तत्क्षणमेव परित्यक्तः; ‘सम्यक् धारय’ इति उक्तः, अतः भरद्वाजः अभवत्। मातापित्रोः परित्यक्तं बालं दृष्ट्वा, करुणया मरुतः भरद्वाजं स्वीकृतवन्तः। तस्मिन्काले भरतः मरुद्भिः सह पुत्रकामः यज्ञान् चकार। स यजमानः पुत्रं न प्राप्तवान्, पुनः पुत्रार्थं मरुत्सोमं यज्ञं चकार। तेन मरुतः तेन तुष्टाः, ततः ते बृहस्पतेः बुद्धिमन्तं पुत्रं भरद्वाजं तस्य पुत्रत्वेन ददुः। ततः भरतः भरद्वाजं पुत्रं प्राप्त्वा अवदत्— ‘त्वया वंशः पुनः प्रवर्तितः, अहं तव द्वारा तृप्तः, महाभाग।’ पूर्वं तस्य पुत्रोत्पत्तिः व्यर्था आसीत्, अतः भरद्वाजः ‘वितथ’ इति ख्यातः। एवं भरद्वाजः ब्राह्मणजन्मा अपि क्षत्रियः अभवत्; सः द्विमुख्यायनः, द्वौ पितरौ यस्य, इति स्मृतः। ततः, यदा वितथः जातः, भरतः स्वर्गं गतः; वितथस्य पृथिव्यां पुत्रः भूवमण्युः। भूवमण्योः चत्वारः पुत्राः महाभूतसमाः आसन्— बृहत्क्षत्रः, वीर्यशाली; नरः; गाग्रः, बलसम्पन्नः। नरस्य पुत्रः संकृति, तस्य द्वौ वीर्यवन्तौ पुत्रौ गुरुवीर्यः त्रिदेवश्च, संकृत्याख्यौ। गाग्रस्य अपि शिनिबद्धात् अपत्यानि जातानि; ते गाग्र्याः, द्विजातयः क्षत्रियाः, इति स्मृताः। भीमः महावीर्यः, तेन ग्रासकः इति; तस्य भार्या विशालायां त्रीन् पुत्रान् अजनि। तया त्रय्यारुणिः, पुष्करिणिः, तृतीयः कपिः जातः; तौ द्वौ महर्षी, कपिः क्षत्रियश्रेष्ठः। गाग्राः, संकृत्याः, वीर्याः च द्विजातयः, क्षात्रधर्मसम्पन्नाः; ते आङ्गिरसशाखां शरणं गताः, या बृहत्क्षत्रस्य इति कथ्यते। बृहत्क्षत्रस्य पुत्रः सुहोत्रः, धर्मशीलः; सुहोत्रस्य अपि पुत्रः हस्तिन्, येन पुरा एषा नगरी स्थापिता, हस्तिनपुरं नाम कृतम्। हस्तिनः त्रीन् पुत्रान् आसन्, सर्वे धर्मिष्ठाः— अजमीडः, द्विमीडः, पुरुमीडश्च। अजमीडस्य पुत्राः शभाः, कीर्तिशाली वंशधराः; तपसः अन्ते धर्मिष्ठराजानः। भरद्वाजस्य प्रसादात् तेषां वंशः विस्तारतः शृणु— केशिन्याम् अजमीडः कंथमजनयत्। तस्य पुत्रः मेधातिथिः, तस्मात् कान्थायनब्राह्मणाः अभवन्। धूमिन्याम् अजमीडस्य पुत्रः राजा बृहद्वासुः। बृहद्वासोः पुत्रः बृहद्विष्णुः, महाबलः; तस्य पुत्रः बृहत्कर्मा, तस्य पुत्रः बृहद्रथः। तस्य पुत्रः विश्वजित्, तस्य पुत्रः सेनाजित्; सेनाजितः चत्वारः पुत्रान् अलभत, ये लोके प्रसिद्धाः। रुचिराश्वः, काव्यः, दृढधन्वा रामः, वत्सः राजा अवन्तकः; एते परिवत्सराः इति प्रसिद्धाः। रुचिराश्वस्य पुत्रः पृथुशेनः, महाकीर्तिः; पृथुशेनस्य पुत्रः परः, परात् निपः जातः। श्रूयते, तस्य शतं पुत्राः आसन्; ते सर्वे निपराजानः इति ख्याताः। तेषु, वंशस्थापकः कीर्तिवर्धनः नाम राजा प्रसिद्धः; कम्पिल्ये समरः नाम राजा, यः चेष्टासमरः इति विख्यातः।