वायुपुराणम्

तत्र तलाखलादयः सप्त, गोपजला नाम च, तथा ताम्ररसा रत्नकूट्यादयश्च सन्ति। तेषां वंशे आत्रेयः प्रभाकरः प्रभुः अभवत्। तस्य अनादृष्टः राजर्षिः, तस्य च पुत्रः रिवेयुः। रिवेयोः पत्नी ज्वलना नाम तक्षकस्य कन्या आसीत्; तस्मिन्सती राजर्षिः पुत्रं रन्तिं जनयामास। रन्तेः पुत्राः धर्मात्मानः त्रसूः, प्रतिरथः, ध्रुवश्च, यः परमधार्मिकः आसीत्। गौर्याख्या सुप्रसिद्धा कन्या सौम्या मांधातुः माता अभवत्। प्रतिरथस्य पुत्रः धुर्यः, तस्य पुत्रः कण्ठः। कण्ठस्य पुत्रः दिव्यर्षिः मेधातिथिः, तस्मात् काण्ठायनब्राह्मणाः उत्पन्नाः। एवं वंशे कन्यायाः अपि पुत्रोत्पत्तिः अभवत्। त्रसोरप्यस्ति प्रियतमः पुत्रः मलीनः, यः ब्रह्मवाद्यभूत्; तस्मात् उपदातः जातः, एवं चत्वारः पुत्राः अभवन्—सुष्मन्तः, दुष्यन्तः, प्रवीरः, अनघश्च। ततो दुष्यन्तस्य पुत्रः महाराजः दुष्यन्ती जातः, स राजा श्रेष्ठतमः। शकुन्तलायाम् भरतः जातः, यस्य नाम्ना एषा भूमिः भारतं इति कीर्त्यते। तस्मिन्नेव दुष्यन्ते राजनि, देवानिर्मिता वाणी व्यजायत—"माता वह्निः, पिता पुत्रः, येन जातः स एव सः। पुत्रं गृहाण दुष्यन्त," इति सत्यवती शकुन्तला उक्तवती। "बीजसंस्थापकः पुत्रं यमलोकात् नेतुं शक्नोति, त्वं च गर्भपोषकः, शकुन्तलां मा तिरस्कुरु," इति वाणी। भरतस्य त्रिषु स्त्रीषु नव पुत्राः अभवन्; राजा तान् न स्वीकृतवान्, "मम योग्याः न सन्ति," इत्युक्त्वा। ताः मातरः क्रुद्धाः तान् पुत्रान् यमलोकं प्रेषितवन्त्यः; एवं तस्मात् राज्ञः पुत्रोत्पत्तिः व्याप्ता अभवत्। अनन्तरं मरुतः पुत्रं बृहस्पतये अददुः; भरद्वाजः मरुद्भिः यज्ञबलसमर्थ्येन स्थानान्तरितः। तत्र भरद्वाजस्य दिव्यं जन्म, मरुद्भिः भारताय स्थानान्तरणं च वर्ण्यते। तदा भार्यायाः प्रसवकाले मुनिः उपविष्टः; भ्रातुः भार्यां दृष्ट्वा बृहस्पतिः वदति—"सुन्दरि, शरीरं भूषय, मम सङ्गमं देहि।" सा प्रत्युवाच—"भगवन्, अहं गर्भिणी, गर्भः परिपक्वः, स्वरेण ब्रह्म वदति।" "तव बीजं नित्यं सफलं, तथापि कर्माधर्म्यम्," इत्युक्ता सा; बृहस्पतिः स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच। "त्वं कदापि विनयं न उपदिशेयाः," इति स तुष्टः बलात् संगमाय उपागच्छत्। तदा गर्भः हृष्टः बृहस्पतिं वदति—"पितः बृहस्पते, अहं पूर्वमेव अत्रासम्।" "तव बीजं नित्यं, द्वयोः स्थानं नास्ति," इत्युक्ते बृहस्पतिः क्रुद्धः प्रत्याह—"सर्वभूतानां इच्छाकाले त्वया विघ्नः कृतः, अतः त्वं चिरकालं तमसि स्थित्वा भविष्यसि।" मातुः मध्ये, पादयोः मध्ये, बृहस्पतेः बीजेन प्रवेशः अवरुद्धः, तेन बालकः उभयोः मध्ये निरुद्धः। बालकं जातमात्रं दृष्ट्वा ममता उवाच—"अहं स्वगृहं गच्छामि, बृहस्पते, एषः भरद्वाजः।" एवं उक्त्वा सा गता, तदा स पुत्रः त्यक्तः; "संपूर्णतया धारय," इत्युक्ते भरद्वाजः अभवत्। मातरं पितरं च त्यक्तं बालकं मरुतः करुणया गृहीत्वा नयन्ति। तस्मिन्काले भरतः मरुद्भिः सह पुत्रकामेष्टिं यज्ञान् अकरोत्। स पुत्रं न प्राप्य, पुनः पुत्रार्थं मरुत्सोमं यज्ञं चकार। तेन मरुतः तुष्टाः, ततो बृहस्पतेः पुत्रं बुद्धिसंपन्नं भरद्वाजं पुत्ररूपेण ददुः। ततो भरतः भरद्वाजं पुत्रमलब्ध्वा, "मम वंशः पुनः स्थापितः, त्वया संतुष्टोऽस्मि," इत्युक्त्वा तुष्टिं प्राप। पूर्वं तस्य पुत्रोत्पत्तिः व्यर्था अभवत्, अतः भरद्वाजः 'वितथ' इति ख्यातः। एवं भरद्वाजः ब्राह्मणः सन् क्षत्रियोऽभवत्, स 'द्विमुख्यायन' इति स्मृतः। वितथस्य जन्मनि, भरतः स्वर्गं गतः; वितथस्य पृथिव्यां पौत्रः भूवमन्युः। भूवमन्योः चत्वारः पुत्राः महाभूतसमानाः—बृहक्शत्रः, वीर्यवान् नरः, गाग्रः, महाबलः। नरस्य पुत्रः संकृति, तस्य द्वौ पुत्रौ गुरुवीर्यः त्रिदेवश्च, संकृतयः इति प्रसिद्धाः। गाग्रस्य वंशजाः शिनिबद्धात् जाताः, ते गाग्र्याः द्विजातयः क्षत्रियाः इति स्मृताः। भीमः महावीर्यः पुत्रः, स तस्मात् 'भक्ष' इति स्मृतः; तस्य पत्नी विशालायां त्रयः पुत्राः अभवन्—त्रैय्यारुणिः, पुष्करिणिः, तृतीयः कपिः। त्रैय्यारुणिः पुष्करिणिश्च महर्षयः प्रसिद्धौ, कपिः क्षत्रियवंशः। गाग्राः, संकृतयः, वीर्याश्च द्विजातयः क्षत्रियधर्मसम्पन्नाः, ते अङ्गिरसशाखायां आश्रिता, या बृहक्शत्रस्य वंशजाः इति वक्तव्या। बृहक्शत्रस्य पौत्रः सुहोत्रः धर्मात्मा, तस्य सुहोत्रस्य पुत्रः हस्तिनः, येन एषा पुरी पूर्वं निर्मिता हस्तिनपुरं इति च नाम कृतम्।