वायुपुराणम्

ब्राह्मणस्य च क्षत्रियस्य मध्ये सत्यायाः पुत्रः विजयो नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। विजयस्यानन्तरं पुत्रः धृतिः, तस्य पुत्रः धृतव्रतः अभवत्। धृतव्रतस्य पुत्रः सत्यकर्मा, कर्मणा महात्मा, तस्य पुत्रः सारथिः अधिरथः। अधिरथः कर्णं गोप्यं पुत्ररूपेण स्वीकृतवान्, अतः कर्णः सारथिपुत्रः अभवत्। एतद् सर्वं कर्णस्य सम्बन्धे यथाविधि उक्तम्। अङ्गवंशोद्भवाः सर्वे राजानः मया संक्षेपेण कीर्तिताः। अधुना, पूरुवंशस्य वंशधराणां विस्तारं शृणु। सूतः कथयति—पूरोः पुत्रः बलवद्भुजो जनमेजयः राजा आसीत्। तस्य पुत्रः अविद्धः, पूर्वदिग्विजयी अभवत्। अविद्धात् प्रवीरः, प्रवीरस्य पुत्रः मनस्युः। मनस्योः पुत्रः जयदः राजा अभवत्। जयदस्य उत्तराधिकारी धुन्धुः, महराजा, तस्य पुत्रः बहुगवीः, बहुगविः सञ्जातिः अभवत्। सञ्जातिपुत्रस्य रौद्राश्वस्य पुत्रान् शृणु। रौद्राश्वः घृताची अप्सरसा दश पुत्रान् उत्पादितवान्। तेषां सप्त राजेयुः, कृतयुः, वक्षेयुः, स्थण्डिलयुः, घृतयुः, जलेयुः, स्थलेयुः। धर्मयुः, सन्नतेयुः, वनयुः इति अन्ये त्रयः, मिलित्वा दश। रुद्रः, शूद्रः, मद्रः, शुभा, जामलजा अपि। तला, खला, सप्तैते, गोपजलाः, ताम्ररसा, रत्नकूटिः इत्यादयः अपि कीर्तिताः। तस्मिन्समुदायात् आत्रेयः, तेषां प्रभाकरः स्वामी अभवत्। अनादृष्टः राजर्षिः, तस्य पुत्रः रिवेयुः। रिवेयोः पत्नी ज्वलना, तक्षकस्य कन्या, तस्यां राजर्षिः रन्तिं पुत्रं उत्पादितवान्। रन्तिः नरसारस्वत्याः पुत्रः, तस्य धर्मात्मानः पुत्राः त्रासुः, प्रतिरथः, ध्रुवः च अभवन्। गौर्याः कन्या, प्रसिद्धा, शुभा, मांधातृस्य माता अभवत्। प्रतिरथस्य पुत्रः धुर्यः, तस्य पुत्रः कण्ठः। कण्ठस्य पुत्रः दिव्यः ऋषिः मेधातिथिः, कण्ठाद् कण्ठायनब्राह्मणाः अभवन्। एवं वंशे कन्या पुत्रान् उत्पादितवती। त्रासोः प्रियः पुत्रः मलिनः, ब्रह्मवक्ता, तस्मात् उपदातः जातः, तस्य चत्वारः पुत्राः अभवन्—सुष्मन्तः, दुष्यन्तः, प्रवीरः, अनघः। अनन्तरं सम्राट् दुष्यन्तिपुत्रः, राज्ञां श्रेष्ठः, अभवत्। शकुन्तलायां भरतः जातः, यस्य नाम्ना देशः भारतः इति प्रसिद्धः। दुष्यन्तस्य राजा, देवान्तरात्मा वाणी व्याचष्ट—"माता बलवती, पिता पुत्रः, यस्मात् जातः, स एव सः; पुत्रं स्वीकुरु दुष्यन्त," इति शकुन्तला सत्यं वदति। बीजं स्थापयिता यमलोकात् पुत्रं नेतुं समर्थः; त्वं गर्भपोषकः, शकुन्तलां अवमानय मा कुरु। भरतः त्रिभिः स्त्रीभिः नव पुत्रान् उत्पादितवान्; राजा तान् न स्वीकृतवान्—"मम योग्याः न सन्ति," इति। तदा मातरः क्रुद्धाः पुत्रान् यमलोकं प्रेषितवन्तः; अतः राज्ञः पुत्रोत्पत्तिः विकीर्णा अभवत्। ततः मरुतः पुत्रं बृहस्पतये दत्तवन्तः; भरद्वाजः मरुतैः यज्ञबलात् स्थानान्तरितः। तत्र भरद्वाजस्य जन्म, मरुतैः भारताय स्थानान्तरं, वर्णितम्। यदा तस्य पत्नी प्रसवसन्ना अभवत्, ऋषिः उपस्थितः। भ्रातुः पत्नीं दृष्ट्वा बृहस्पतिः अवदत्—"सुन्दरि, शरीरं अलङ्कुरु, संगमं देहि।" सा प्रत्युवाच—"स्वामिन्, गर्भिणी अस्मि; गर्भः परिपक्वः, स्वरं ब्रह्म वदति।" "तेजः अव्यभिचारि, कर्म तु अधर्मः," इत्युक्त्वा बृहस्पतिः हसन् प्रत्यवदत्। "विनयस्य कदापि शिक्षां मा दास्याः," इत्युक्त्वा, सः प्रमुदितः बलात् संगमाय अग्रे गतः। तदा गर्भः हृष्टः बृहस्पतिं उवाच—"पितः बृहस्पते, अहं पूर्वमेव अत्र आसम्।" "तेजः अव्यभिचारि, द्वयोः स्थानं नास्ति," इत्युक्त्वा गर्भः क्रुद्धः प्रत्यवदत्। "सर्वेभ्यः अभिलषिते समये विघ्नं कृतवान्, अतः दीर्घं तमसि प्रवेशं करिष्यसि।" मातुः प्रवेशः, पादयोः मध्ये, बृहस्पतेः तेजसा आवृतः, अतः बालकः द्वयोः मध्ये स्थितः। बालकं त्वरितं जातं दृष्ट्वा ममता उवाच—"स्वगृहं गच्छामि, बृहस्पते; एषः भरद्वाजः।" एवं उक्त्वा, गता, पुत्रः तत्रैव परित्यक्तः। "समीचीनं धारय," इत्युक्त्वा भरद्वाजः तथा अभवत्। मातृपितृभ्यां परित्यक्तं बालकं दृष्ट्वा, मरुतः दयया भरद्वाजं गृहीत्वा नीतवन्तः। तस्मिन्नेव समये, भरतः मरुतैः सह यज्ञान् अकरोत्, पुत्रकामनया। यदा तस्य यज्ञकर्तुः पुत्रं न प्राप्तम्, पुनः पुत्रार्थं मरुत्सोमयज्ञं अकरोत्। तेन, मरुतः तुष्टाः, भरद्वाजं, बृहस्पतेः बुद्धिमन्तं पुत्रं, तस्मै दत्तवन्तः। ततः भरतः भरद्वाजं पुत्ररूपेण प्राप्त्वा अवदत्—"अधुना वंशः पुनः स्थापितः, त्वया पूर्णोऽहम्, महाश्रमान्।