वायुपुराणम्

शृणु, धर्मरथस्य दिव्यचरितं कथयामि। स धर्मात्मा धर्मरथः, यस्य यज्ञे महात्मनां निवासे विष्णुपदे पर्वते, सोमपानं सह इन्द्रेण कृतम्। तस्य धर्मरथस्य पुत्रः आसीत् राजा चित्ररथः। चित्ररथस्य पुत्रः आसीत् राजा दशरथः, यः लोमपाद इति प्रसिद्धः। तस्य कन्या शान्ता नाम्ना अभवत्। तस्य दशरथस्य, महाबलस्य, चतुर्वर्गबलसम्पन्नस्य पुत्रः, ऋष्यशृङ्गस्य प्रसादेन जातः, वंशवर्धनः अभवत्। तस्य पुत्रः चतुरङ्गः नाम्ना अभवत्, अपरः पुत्रः पृथुलाशः अपि निर्दिष्टः। पृथुलाशस्य पुत्रः चम्पा नाम्ना अभवत्। तस्य चम्पावती पुरी, या चम्पा इति ख्याता, चतुर्वर्णैः निवासिता आसीत्। षष्टिसहस्रवर्षाणि तत्र सः वसति स्म। सर्वे ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः स्वधर्मपालिनः आसन्। सर्वे धर्मनिष्ठाः, तपोनिष्ठाः, विष्णुभक्ताः च। तण्डिकरथस्य पुत्रः वारणः, शक्रवारण इति ख्यातः, जातः। सः मन्दोरं वाहनं पृथिव्यां आनयत्। हर्य्यङ्गस्य वंशे भद्ररथः राजा अभवत्। भद्ररथस्य पुत्रः बृहद्कर्मा, प्रजापतिः, अभवत्। तस्य पुत्रः बृहद्रथः, तस्मात् बृहन्मना जातः। बृहन्मनाः अपि पुत्रं उत्पादितवान्। तस्मात् जयद्रथः नाम्ना जातः। तस्मात् राजा ऋढरथः अभवत्। ऋढरथात् विश्वजित् जनमेजयः जातः। तस्य पुत्रः अङ्गवंशीयः अभवत्, यस्मात् कर्णः राजा अभवत्। कर्णस्य पुत्रः शूरसेनः स्मृतः, द्विजः इति प्रसिद्धः। कथं कर्णः, सूतपुत्रः, अङ्गवंशजः अपि अभवत्? एतत् विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामः, यतः त्वं निपुणः असि। बृहद्भानोः पुत्रः बृहन्मना राजा अभवत्। तस्य द्वे भार्ये, चैद्यकन्ये, तयोः प्रत्येकस्य पुत्रः जातः। यशोदेवी तथा सत्येति—एताभ्यां वंशः विभक्तः। यशोदेव्यां जयद्रथः राजा अभवत्। सत्यायाः पुत्रः विजयो नाम, ब्राह्मणक्षत्रिययोः मध्ये प्रसिद्धः। विजयस्य पुत्रः धृति, तस्य पुत्रः धृतव्रतः। धृतव्रतस्य पुत्रः सत्यकर्मा, महाकर्मा, अभवत्। सत्यकर्मणः पुत्रः सूतः अधिरथः अभवत्। सः कर्णम् अपनयत्; अतः कर्णः सूतपुत्रः अभवत्। कर्णसम्बन्धी एषा कथा यथोक्तं उक्ता। एते सर्वे अङ्गवंशजा राजानः मया कीर्तिताः। अधुना, पूरुवंश्याः राजानः विस्तारतः अनुक्रमेण शृणु। सूतः उवाच—पूरोः पुत्रः महाबाहुः जनमेजयः राजा अभवत्। तस्य पुत्रः अविद्धः, पूर्वदिग्विजयी, अभवत्। अविद्धात् प्रवीरः, प्रवीरस्य पुत्रः मनस्युः। तस्मात् मनस्योः पुत्रः जयदः राजा अभवत्। तस्य पुत्रः धुन्धुः, महाबलः राजा, अभवत्। धुन्धोः पुत्रः बहुगवी, तस्य पुत्रः सञ्जातिः अभवत्। सञ्जातिपुत्रस्य रौद्राश्वस्य पुत्रान् शृणु। रौद्राश्वस्य घृताची अप्सरसः दश पुत्राः आसन्—राजेयुः, कृतयुः, वक्षेयुः, स्थण्डिलेयुः, घृतयुः, जलेयुः, स्थलेयुः—एते सप्त। धर्मेयुः, सन्नतेयुः, वनयुः—एते अन्ये त्रयः, दश संख्यायाः। रुद्र, शूद्र, मद्र, शुभा, जामलजा अपि। तला, खला, एते सप्त, तथैव गोपजला, ताम्ररसा, रत्नकूटि इत्यादयः अपि। आत्रेयवंशे प्रभाकरः तेषां नृपः अभवत्। अनादृष्टः राजर्षिः, तस्य पुत्रः रिवेयुः। रिवेयुः ज्वलना नाम्ना तक्षककन्यां भार्यां चकार। तस्मिन्सति, राजर्षिः रन्तिं पुत्रं उत्पादितवान्। रन्तिः, नरस्य च सरस्वत्याः अपत्यः, धर्मात्मानः पुत्रान् उत्पादितवान्—त्रसू, प्रतिरथ, ध्रुवः च, यः परमधर्मात्मा आसीत्। गौरी, या प्रसिद्धा कन्या, सौभाग्यशालिनी, मान्धातुः माता अभवत्। प्रतिरथपुत्रः धुर्यः, तस्य पुत्रः कण्ठः। कण्ठस्य पुत्रः दिव्यः ऋषिः मेधातिथिः अभवत्। कण्ठात् काण्ठायनब्राह्मणाः उत्पन्नाः। एवं वंशे कन्यायाः अपि पुत्राः जाताः। त्रसुः प्रियः पुत्रः मलीनः अभवत्, यः ब्रह्मवादिन् आसीत्। ततः उपदातः जातः, एवं चत्वारः पुत्राः अभवन्—सुष्मन्तः, दुष्यन्तः, प्रवीरः, अनघः। ततः सम्राट् दुष्यन्तिपुत्रः, राजर्षिषु श्रेष्ठः, अभवत्। शकुन्तलायां भरतः जातः, यस्य नाम्ना एषा भूः भारतं इति कथ्यते। दुष्यन्ताय राजा, अशरीरी वाणी अभाषत—माता करः, पिता पुत्रः, यस्य प्रसवः तेनैव सः; "पुत्रं गृहाण दुष्यन्त," इति सत्यं वदन्त्या शकुन्तलया उक्तम्। "बीजदातारः पुत्रं यमलोकात् नयन्ति, राजन्; त्वं गर्भपालकः, शकुन्तलां मा तिरस्कुरु," इति। भरतः त्रिभ्यः स्त्रीभ्यः नव पुत्रान् उत्पादितवान्; राजा तान् न स्वीकृतवान्, "मम न योग्याः," इति उक्त्वा। ततः मातरः क्रुद्धाः तान् पुत्रान् यमलोकं प्रेषितवन्त्यः। एवं तस्य राज्ञः पुत्रोत्पत्तिः विस्तीर्णा अभवत्। ततः मरुद्भिः पुत्रः बृहस्पतये दत्तः। भरद्वाजः मरुद्भिः सञ्चारितः, यज्ञबलसम्पन्नः। तत्र भरद्वाजस्य दिव्यजन्म, मरुद्भिः भरताय सञ्चरणं च वर्णितम्। यदा तस्य भार्या प्रसवसमये आसीत्, तदा स ऋषिः उपस्थितः। भ्रातुः भार्यां दृष्ट्वा बृहस्पतिः उवाच—"शोभनाङ्गि, शरीरं भूषय, मम सङ्गमं देहि।" सा तु प्रत्युवाच—"भगवन्, अहं गर्भिणी, गर्भः परिपक्वः, स्वर्युक्त्या ब्रह्म वदति।" "तव बीजं न व्यर्थं, परं कर्माधर्मः," इति उक्तवती। तदा बृहस्पतिः सस्मितं प्रत्युवाच। "त्वं कदापि विनयं न उपदिशेयाः," इति; सः प्रमुदितः, बलात् तां सङ्गमाय उपजगाम। तदा गर्भः हृष्टः बृहस्पतिम् अवदत्—"पितः बृहस्पते, अहं पूर्वमेव अत्रासम्।