वायुपुराणम्

ततः दीर्घतमाः पुनर्युवाः दीर्घायुष्मान् चक्षुष्मांश्च जातः। गवां प्रसादेन स गौतम इति प्रसिद्धिं लेभे। ततः कक्षीवान् पितृसहितः पर्वतीयजनान् प्रति गतः, यथोक्तं तस्य पितुः कृते महत्तपः समारब्धवान्। दीर्घकालानन्तरं स पुरुषः तमसो विमुक्तः पापान्निर्मुक्तः सन् ब्रह्मणि भक्तिं प्राप्तवान्। तदा तेन पित्रा प्रोक्तम्—"भगवन्, अहं पुत्रवाँस्मि; महाभाग, त्वया साक्षात्पुत्रेण संपूर्णोऽस्मि।" एवमात्मवश्यः कक्षीवान् ब्रह्मलोकं प्राप्तवान्; ब्रह्मभक्तिं प्राप्य सहस्रपुत्रानजनयत्। कक्षीवानः ते पुत्राः गौतमाः इति ख्याताः कृष्णवर्णाः आसन्; एवं दीर्घतमसः बलेः पुत्रस्य विरोचनस्य वंशकथा। उभयोः वंशयोः संगमश्च वर्णितः; बलिना पञ्चपुत्राः अत्र पापरहिताः स्थापिता इति। स च योगसम्पन्नः योगमाश्रित्य सर्वभूतैः अदृश्यः विचरति, यथाकालं प्रतीक्षते। अत्र अङ्गवंशे राजर्षिः दधिवाहनः अभूत्; सुदेष्णायाः दोषात् अनपानः नाम राजा जातः। अनपानस्य पुत्रः दिविरथः इति ख्यातः; दिविरथस्य पुत्रः प्राज्ञः धर्मरथः। स धर्मरथः महात्मनां विष्णुपदगिरौ सोमयागेन्द्रसमेतः सोमपानं कृतवान्। धर्मरथस्य पुत्रः राजा चित्ररथः, चित्ररथस्य पुत्रः दशरथः, यो लोमपाद इति प्रसिद्धः, तस्य पुत्री शान्ता। तस्य वीर्यवान् दशरथपुत्रः, महाबुद्धिः चतुरङ्गबलसम्पन्नः, ऋश्यशृङ्गस्य प्रसादेन जातः, स्ववंशवर्धनः अभवत्। तस्य पुत्रः चतुरङ्गः, अपरः पुत्रः पृथुलाशः, पृथुलाशस्य पुत्रः चम्पा। चम्पावती नगरी, या चम्पा इति ख्याता, चतुर्वर्णैर्निवासिता आसीत्। षष्टिसहस्रवर्षाणि स चम्पावत्यां वसत्। सर्वे ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः स्वधर्मपालकाः आसन्, सर्वे धर्मनिष्ठाः तपोनिष्ठाश्च विष्णुभक्ताः। तण्डिकरटस्य पुत्रः वारणः, शक्रवारण इति ख्यातः, उत्पन्नः; स पृथिव्यां मन्धोरयानं श्रेष्ठं न्यवेशयत्। हर्य्यङ्गस्य उत्तराधिकारी राजा भद्ररथः अभवत्। भद्ररथस्य पुत्रः बृहद्कर्मा जनाधिपः अभवत्। बृहद्रथः तस्य पुत्रः, तस्मात् बृहन्मना जातः। बृहन्मनाः, हे राजन्, पुत्रं जनयामास। जयद्रथः नाम जातः; तस्मात् ऋढरथः राजा अभवत्। ऋढरथात् विश्वजित् जनमेजयः जातः। तस्य उत्तराधिकारीः अङ्गवंशीयः, यस्मात् कर्णः राजा अभवत्। कर्णस्य पुत्रः शूरसेनः, द्विजस्मृतिः। कर्णः कथं सूतपुत्रः सन् अङ्गवंशजः अपि अभवत्? इति विस्तारतः श्रोतुमिच्छामः, त्वं हि तत्त्ववित्। बृहद्भानोः पुत्रः बृहन्मना नाम राजा जातः। तस्य द्वे पत्न्यौ चेद्यकन्ये अभूताम्; तयोः प्रत्येकया पुत्रः जातः। यशोदेवी सत्येति; ताभ्यां वंशद्वयं प्रविभक्तम्। यशोदेव्यां जयद्रथः राजा जातः। सत्यायां ब्राह्मणक्षत्रिययोः मध्ये विजयः पुत्रः जातः। विजयस्य पुत्रः धृति, तस्य पुत्रः धृतव्रतः। धृतव्रतस्य पुत्रः सत्यकर्मा, महाकर्मा इति प्रसिद्धः। सत्यकर्मणः पुत्रः सूतः अधिरथः। स कर्णं गोदत्तवान्; अतः कर्णः सूतपुत्रः अभवत्। कर्णसम्बन्धि सर्वं यथोक्तं निगदितम्। एते सर्वे अङ्गवंशजा राजानः मया कीर्तिताः। अधुना विस्तारतः पूरुवंशानुक्रमं शृणु। सूतः उवाच—पूरोः पुत्रः महाबाहुः राजा जनमेजयः। तस्य पुत्रः अविद्धः, यः प्राचीं दिशं विजित्य प्रतिष्ठितः। अविद्धात् प्रवीरः, प्रवीरस्य पुत्रः मनस्युः। ततः मनस्योः पुत्रः जयदः राजा जातः। तस्य उत्तराधिकारीः धुन्धुः, महाबलवान् राजा। धुन्धोः पुत्रः बहुगवी, तस्य पुत्रः संजातिः। संजातेः पुत्रस्य रौद्राश्वस्य दश पुत्रान् शृणु, ये घृताच्यां अप्सरस्यां जाताः। राजेयुः, कृतयुः, वक्षेयुः, स्थण्डिलेयुः, घृतयुः, जलेयुः, स्थलेयुश्च सप्त। धर्मेयुः, सन्नतेयुः, वनेयुश्च त्रयः; एवं दश। रुद्र, शूद्र, मद्र, शुभा, जामलजा अपि। तला, खला, एते सप्त, गोपजला इति प्रसिद्धम्; ताम्ररसा, रत्नकूट्यादयः अपि। आत्रेयवंशे प्रभाकरः तेषां नाथः अभवत्; अनादृष्टः राजर्षिः, तस्य पुत्रः रिवेयुः। रिवेयोः पत्नी ज्वलना, तक्षकतनया; तस्यां महात्मा राजा रन्तिं पुत्रं जनयामास। रन्तिः, नरस्य सरस्वत्याश्च सुतः, धर्मात्मानः पुत्रान् जनयामास—त्रासु, प्रतिरथ, ध्रुवः च, यः परमधर्मात्मा। गौरी नाम कन्या, या मन्दातुः शुभमाता अभवत्। प्रतिरथस्य पुत्रः धुर्यः, तस्य पुत्रः कण्ठः। कण्ठस्य पुत्रः दिव्यर्षिः मेधातिथिः; कण्ठात् कण्ठायनब्राह्मणाः अभवन्। एवं वंशे कन्या अपि पुत्रान् जनयामास। त्रासोः प्रियः पुत्रः मलीनः, ब्रह्मवादिनः, ततोऽपि उपदातः जातः; एवं स चत्वारः पुत्रान् अलभत। सुष्मन्तः, दुष्यन्तः, प्रवीरः, अनघः; ततः सम्राट् दौष्यन्तिः, नृपश्रेष्ठः, उत्पन्नः। शकुन्तलायां भरतः जातः, यस्य नाम्ना एषा भूमिर्भारतीति प्रसिद्धा। दुष्यन्ताय राजा वचनं निराकारं दिव्यं व्याहरत्—"माता कुम्भः, पिता पुत्रः, येन जातः स एव सः; पुत्रं गृहाण दुष्यन्त," इति शकुन्तला सत्यं वदन्ती।