वायुपुराणम्

सुदेष्णायाः गर्भे दोषो भविष्यति, यदि अपानं न स्यात्—इति चिन्तयित्वा, दीर्घतमाः तस्याः गर्भं स्पृष्ट्वा, एवमुवाच—"सुहासिनि! अद्य मया दत्तं दध्नः भोजनं यत् त्वया स्वीकृतं, तेन तव गर्भः पूर्णः अभवत्, यथा पूर्णमास्यां समुद्रः पूर्णो भवति। त्वं पञ्च पुत्रान् जनिष्यसि, ये देवपुत्रैः तुल्याः, तेजस्विनः, वीर्यवन्तः, यज्ञशीलाः, धर्मनिष्ठाश्च भविष्यन्ति।" ततः सुदेष्णायाः ज्येष्ठः पुत्रः अङ्गः अभवत्; तस्मात् वङ्गः, ततः कलिङ्गः, पुनः पुण्ड्रः, ब्रह्मा च उत्पन्नः। तस्मिन् काले एते पञ्च सन्ततयः बलेः वंशे अभवन्; एवं एते पुत्राः पूर्वं बलेन दीर्घतमसे दत्ताः। किन्तु कस्यचित् कारणस्य निमित्तम्, ब्रह्मणा तस्य सन्ततयः निवारिताः, यथा स महात्मा स्वपत्नीषु सन्ततिं न जनयेत्। ततः स मानुषीषु स्त्रीषु सन्ततिं उत्पादयामास। तदा सुरभिः तुष्टा सती दीर्घतमसे इदं वचनम् अवदत्—"गवां धर्मं समाचरन् त्वया यत् कृतं, तेन अहं तुष्टा अस्मि; तेनैव धर्मेण त्वां मोचयामि। अतः अद्य तव गाढतमः तमः अपाकरोमि—पश्य। यत् किंचिद् बर्हस्पत्यं पापं तव शरीरे अवशिष्टम् अस्ति, तदपि अपाकरोमि।" "जरां मृत्युं च अहं गृह्णामि निष्कासयामि च।" तद् एवमेव निष्कासिते स तमसा रहितः साक्षात् पश्यन् अभवत्। तदा दीर्घतमाः युवा, दीर्घायुष्मान्, दृष्टिमान् अभवत्; स च गौभ्यः गौतमः इति ख्यातिं प्राप। ततः कक्षीवान् स्वपित्रा सह पर्वतवासिनः प्रति गत्वा, तस्य आज्ञया महत् तपः अचरत्। दीर्घकालानन्तरम् तमः शुद्धः स पुरुषः दोषान् त्यक्त्वा ब्रह्मनिष्ठां प्राप। तदा तस्य पिता तम् उवाच—"भगवन्! अहं पुत्रवाँस्मि; त्वया अहं तृप्तः, त्वं मे सुतः सत्यः।" ततः आत्मसंयम्य कक्षीवान् ब्रह्मलोकं प्राप्य, ब्रह्मनिष्ठत्वेन सहस्रं पुत्रान् उत्पादयामास। कक्षीवानः ये पुत्राः गौतमाः इति विख्याताः, ते कृष्णवर्णाः आसन्। इदं हि दीर्घतमसः, बलेः पुत्रस्य, विरोचनस्य अपि वंशवृत्तम्। एतेषां द्वयोः वंशयोः संयोगश्च वर्णितः; बलिना पञ्च दोषरहिताः पुत्राः अत्र स्थापिता इति। स च योगसम्पन्नः, योगमाश्रित्य, सर्वभूतैः अदृश्यः, युक्तकालमपेक्ष्य विचरति। अत्र अङ्गवंशे राजर्षिः अङ्गस्य सन्ततिषु दधिवाहनः नाम राजा अभवत्; सुदेष्णायाः दोषात् अनपानः नाम राजा जातः। अनपानस्य पुत्रः दिविरथः नाम राजा अभवत्; दिविरथस्य पुत्रः धर्मरथः नाम बुद्धिमान् राजा। स धर्मरथः, येन विष्णुपदगिरौ महात्मनः स्थले, सोमः इन्द्रेण सह यज्ञे पीतः। धर्मरथस्य पुत्रः चित्ररथः नाम राजा अभवत्; चित्ररथस्य पुत्रः दशरथः, लोमपाद इति विख्यातः, तस्य पुत्री शान्ता। स दशरथस्य वीर्यवान् पुत्रः, महाबुद्धिः, चतुरङ्गबलसम्पन्नः, ऋष्यशृङ्गस्य प्रसादेन जातः, वंशवर्धनः अभवत्। तस्य पुत्रः चतुरङ्गः, अपरः पुत्रः पृथुलाशः; पृथुलाशस्य पुत्रः चम्पा नाम। चम्पावती पुरी, चम्पा इति प्रसिद्धा, चतुर्वर्णैः निवासिता। षष्टिसहस्रवर्षाणि स चम्पावत्यां वसन् अभवत्। सर्वे ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः स्वधर्मपालकाः आसन्। सर्वे धर्मनिष्ठाः, तपोनिष्ठाश्च, विष्णुभक्ताः च। तण्डिकरटस्य पुत्रः वारणः, शक्रवारण इति विख्यातः, अभवत्। स मन्दोर्युत्तमं वाहनं पृथिव्यां आनयामास। हर्य्यङ्गस्य उत्तराधिकारी भद्ररथः नाम राजा अभवत्। तदा भद्ररथस्य पुत्रः बृहद्कर्मा, जनपतेः स्वामी अभवत्। बृहद्रथः तस्य पुत्रः, तस्मात् बृहन्मना जातः। बृहन्मनाः, हे राजन्, पुत्रं जनयामास। जयद्रथः नाम तस्य पुत्रः अभवत्; तस्मात् राजा ऋढरथः उत्पन्नः। ऋढरथात् विश्वजित् जनमेजयः अभवत्। तस्य उत्तराधिकारी अङ्गात् अभवत्, यस्मात् कर्णः राजा अभवत्। कर्णस्य पुत्रः शूरसेनः, द्विजः इति कीर्तितः। कथं कर्णः, सूतपुत्रः, अङ्गवंशजः अपि अभवत्? इति वयं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामः, त्वं हि तत्र कुशलः। बृहद्भानोः पुत्रः बृहन्मना नाम राजा जातः। तस्य द्वे पत्न्यौ, चेद्यात्मजे, स्तः; ताभ्यां द्वौ पुत्रौ जातौ। यशोदेवी च सत्याऽपि—ताभ्यां वंशभेदः अभवत्। यशोदेव्यां जयद्रथः राजा जातः। सत्यायां ब्राह्मणक्षत्रिययोः मध्ये विजयो नाम पुत्रः अभवत्। विजयस्य पुत्रः धृति, तस्य पुत्रः धृतव्रतः। धृतव्रतस्य पुत्रः सत्यकर्मा, महाकर्मा इति विख्यातः। सत्यकर्मणः पुत्रः सूतः अधिरथः। स कर्णं गोदत्तं कृत्वा, कर्णः सूतपुत्रः अभवत्। कर्णस्य वृत्तान्तः यथोक्तं सम्पूर्णम्। एते सर्वे अङ्गवंशजा राजानः मया कीर्तिताः। अधुना, शृणु विस्तारतः, पौरुवंश्यान् सम्यक्। सूतः उवाच—पौरुः पुत्रः महाबाहुः जनमेजयः नाम राजा अभवत्। तस्य पुत्रः अविद्धः, पूर्वदिग्विजयी अभवत्। अविद्धात् प्रवीरः, प्रवीरस्य पुत्रः मनस्युः। ततः मनस्योः पुत्रः जयदः राजा जातः। तस्य उत्तराधिकारी धुन्धुः, महाबलः राजा। धुन्धोः पुत्रः बहुगवी, तस्य पुत्रः सञ्जातिः। अधुना शृणु सञ्जातिपुत्रस्य रौद्राश्वस्य पुत्रान्। रौद्राश्वस्य घृताची अप्सरसः दश पुत्राः अभवन्—राजेयुः, कृतयुः, वक्षेयुः, स्थण्डिलेयुः, घृतेयुः, जलेयुः, स्थलेयुः। धर्मेयुः, सन्नतेयुः, वनियुश्च अन्ये त्रयः, एवं दश। रुद्रः, शूद्रः, मद्रः, शुभा, जामलजा अपि च। एवं महर्षेः दीर्घतमसः, अङ्गवंशस्य, च पौरुवंशस्य वंशवृत्तं पवित्रं, पुण्यं, विस्तरशः उक्तम्।