वायुपुराणम्

ते द्वौ महात्मानौ, धर्मे स्थिताः, ज्ञानविशारदाः, सिद्धिं प्राप्तवन्तः। तदा विरोचनपुत्रः बलिः तं मुनिं प्राह—“एते मम।” मुनिना प्रत्युक्तम्—“न,” इति। पुनः बलिः अवदत्—“एते मम।” मुनिः उवाच—“यद्यपि एते शूद्र्याः जातौ, त्वदीयौ एव, परन्तु रूपान्तरेण गुप्तौ। तव भार्या सुदेष्णा, मामन्धं वृद्धं च विज्ञाय, अवमानात्, स्वां शूद्रीं दासीं मम समीपं प्रेषयत्।” एवमुक्त्वा, बलिः पुनः तं विशुद्धात्मानं मुनिं प्रसादयितुं प्रयतितवान्। स तु भगवान् स्वां भार्यां सुदेष्णां तिरस्कृत्य उपालभत। पुनः बलिः सुदेष्णां भूषयित्वा मुनये ददौ। तदा दिर्घतमाः मुनिः तां सुदेष्णाम् उवाच—“शुभे! यदि त्वम्—” “—दधिसैन्धवसंयुक्तं च, नग्नं चेदं वस्तु, पादात् शिरः पर्यन्तं, अरतिर्भूत्वा, चोषयिष्यसि—” “—तदा त्वं, महाराज्ञि, यथाकामं पुत्रान् लप्स्यसे।” सा च रानी सर्वं यथोक्तं चकार। यदा तु मलस्य प्रसङ्गः अभवत्, तदा सा घृणां कृत्वा तस्मात् निवृत्ता। तदा मुनिः तां उवाच—“शुभे! यतः त्वया तत् वर्जितम्, अतः त्वदीयः ज्येष्ठः पुत्रः मलरहितः भविष्यति।” ततः रानी दिर्घतमसं प्राह—“भगवन्! मां एवं पुत्रं मा ददः।” मुनिः प्रत्युवाच—“एष दोषः त्वया कृतः, अन्यथा न शक्यते। तथापि साध्वी, अद्य ते पुत्रं दास्यामि।” “मलरहितः स पुत्रः किञ्चिद् दोषयुक्तः भविष्यति।” इति उक्त्वा, दिर्घतमाः तस्याः गर्भे हस्तं न्यस्य वाक्यमिदं उवाच— “मया अद्य दधि यत् हस्तेन त्वया भुक्तं, सुमुखि, तेन तव गर्भः पूर्णः, यथा पूर्णचन्द्रेण समुद्रः।” “त्वं पञ्च पुत्रान् प्राप्स्यसि, देवपुत्रसमानान्—तेजस्विनः, शूरान्, यज्वानः, धर्मिष्ठांश्च।” एवं सुदेष्णायाः ज्येष्ठः पुत्रः अङ्गो जातः। तस्मात् वङ्गः, ततः कलिङ्गः, पुनः पुण्ड्रः, ब्रह्मा च अभवत्। तस्मिन् काले एते पञ्च बलीनां वंशे अभिजज्ञिरे। एते पुत्राः पूर्वं बलिना दिर्घतमसे दत्ताः। किन्तु तस्य सन्ततिः ब्रह्मणा केनचित् हेतोः वञ्चिता, यथा स महात्मा स्वपत्न्यः सह सन्ततिं न सृजेत्। ततः स मानवस्त्रीषु सन्ततिं ससर्ज। सुरभिः तेन प्रसन्ना दिर्घतमसं वाक्यमिदं उवाच— “त्वं गोधर्मानुसारं कृत्वा, विचिन्त्य, मम प्रीतिं प्राप्तवान्। तेनैव धर्मेण त्वां मोचयामि।” “अतः अद्य ते गाढतमस् नाशयामि—पश्य! यद् अन्यत् बृहस्पत्यस्य पापं तव शरीरे स्थितम्—” “तदपि अहं श्वासेन अपाकरोमि—जरामृत्यु च।” इति उक्त्वा, श्वासं पीत्वा, स तस्याः कृपया तिमिरं निहत्य, त्वरितं दृष्टिं प्राप। तदा दिर्घतमाः युवान्, दीर्घायुष्मान्, चक्षुष्मान् अभवत्। स च गोभ्यः गौतमः इति प्रसिद्धः। ततः कक्षीवान् पितरं सह पर्वतवासिनः उपगम्य, तस्य आज्ञया, तस्य पितुः कृते महत्तपः अकरोत्। दीर्घकालेन, तमसः विशुद्धः, स नरः दोषान् त्यक्त्वा ब्रह्मनिष्ठां प्राप। तदा पितरं प्राह—“भगवन्! अहं पुत्रवान्, त्वया तृप्तः अस्मि, सुतसत्येन।” आत्मसंयमं प्राप्तः स कक्षीवान् ब्रह्मलोकं प्राप्तवान्। ब्रह्मनिष्ठः स सहस्रं पुत्रान् उत्पादितवान्। कक्षीवानः ये पुत्राः गौतमाः नाम्ना प्रसिद्धाः, ते कृष्णवर्णाः आसन्। एवं दिर्घतमसः, बलेः विरोचनपुत्रस्य, वृत्तान्तः। एवं उभयोः वंशस्य संयोगः वर्णितः। बलिः एतान् पञ्च निष्पापान् पुत्रान् अत्र स्थापयामास। स अपि सिद्धः, योगयुक्तः, योगमाश्रित्य, सर्वभूतैः अदृश्यः, यथाकालं विचरति। तत्र अङ्गवंशे राजर्षिः अङ्गस्य वंशे दधिवाहनः राजा अभवत्। सुदेष्णायाः दोषात् अनपानः राजा जातः। अनपानस्य पुत्रः दिविरथः नाम राजा अभवत्। दिविरथस्य पुत्रः धर्मरथः नाम धीरः राजा अभवत्। स धर्मरथः महायशाः, येन विष्णुपदगिरौ, महात्मनः निवासे, इन्द्रेण सह सोमपानं कृतम्। धर्मरथस्य पुत्रः चित्ररथः, चित्ररथस्य पुत्रः दशरथः, यः लोमपादः इति प्रसिद्धः, तस्य पुत्री शान्ता। स लोमपादः, महाबुद्धिः, चतुरङ्गबलसम्पन्नः, ऋष्यशृङ्गस्य प्रसादेन जातः, स्ववंशवृद्धिकरः अभवत्। तस्य पुत्रः चतुरङ्गः, अन्यः पृथुलाशः, तस्य पुत्रः चम्पः। तेन चम्पावती नगरी, चम्पा नाम, चतुर्वर्णसमाकीर्णा। षष्टिसहस्रवर्षाणि स चम्पावत्यां वसत्। सर्वे ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, स्वधर्मे स्थिताः। सर्वे धर्मनिष्ठाः, तपोनिष्ठाः, विष्णुभक्ताः च आसन्। तण्डिकरटस्य पुत्रः वारणः, शक्रवारणः इत्यपि, जातः। स पृथिव्याम् उत्तमं मन्धोर्यन्त्रम् आनयत्। हर्य्यङ्गस्य अन्वये भद्ररथः राजा अभवत्। भद्ररथस्य पुत्रः बृहद्कर्मा, प्रजापतिः। तस्मात् बृहद्रथः, तस्मात् बृहन्मना जातः। बृहन्मनाः, राजन्, पुत्रं जनयामास। जयद्रथः नाम्ना जातः, तस्मात् ऋढरथः राजा अभवत्। ऋढरथात् विश्वजित् जनमेजयः जातः। तस्य अन्वये अङ्गात् कर्णः राजा अभवत्। कर्णस्य पुत्रः शूरसेनः, द्विजः स्मृतः। कथं कर्णः, सूतपुत्रः, अङ्गवंशी अपि अभवत्? एतद् विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामः, त्वं हि तत्र विशारदः। बृहद्भानोः पुत्रः बृहन्मना नाम राजा जातः। तस्य द्वे पत्न्यौ, चेद्यौः कन्ये, तयोः प्रत्येकस्य पुत्रः जातः। यशोदेवी च सत्येति—ताभ्यां वंशः विभक्तः। यशोदेव्याः जयद्रथः राजा जातः। एवं दिर्घतमसः अद्भुतं चरितं, बलिवंशस्य महान् प्रवाहः, अत्र सम्यक् निरूपितः।