वायुपुराणम्

सूतः कथयति—एकदा कश्चित् दुश्चरित्रः पुत्रः स्वं जनकं निरभ्यनुयात्—“त्वं पापाचारः, अद्य त्वां परित्यजामि; स्वकर्मानुसारं याहि। अन्धत्वात् वयोवृद्धत्वात् च दुर्वहः सन् त्वया मया परित्यक्तः, त्वां दुष्टमिव मन्ये।” एवमुक्त्वा, स पुत्रः तं पितरं पुनः पुनरुपालभ्य बाहुभ्यां गृहीत्वा कठिनं कृत्यम् अकरोत्—तं पितरं पिटके स्थापयित्वा गङ्गायाः जले न्याक्षिपत्। स पिटकः तया वहन्त्या धारया सप्तदिनानि सागरे निमज्जन् बहिरगाच्। तत्र धर्मज्ञः धर्मार्थतत्त्वविशारदः बली नाम राजा स्वपत्नीया सह तं निमज्जन्तं समीपे दृष्टवान्। बली, विरोचनस्यात्मजः, धर्मात्मा, स तं पितरं पिटकात् उद्धृत्य अन्तःपुरे स्थाप्य, भोजनैः विविधैः चोपचारैः तं पोषयामास। स तेन तुष्टः सन् बलिं वरं वरणीयमुपादिशत्। बली च दानवर्षभः सुतार्थं वरमयाचत। स उवाच—“भगवन्, सौभाग्यशालिन्, मानद, पत्न्या सह धर्मसम्पन्नान् पुत्रान् प्रददातु मे सुतकाम्ययेति।” ऋषिः तेनोक्तः सन्ददौ—“एवं भवतु।” ततः बली सुदेष्णानाम्नीं भार्यां तस्य ऋषेः समीपं प्रेषयामास। सा तु तं दृष्ट्वा—अन्धं वृद्धं च—स्वयमगच्छत्, अपि तु स्वां शूद्रजातिं दासीं सुशोभनां कृत्वा तस्य समीपं प्रेषयत्। तस्यां शूद्र्यां संयतात्मा धर्मात्मा स ऋषिः द्वौ पुत्रौ उत्पादयामास—कक्षीवतं च चक्षुषं च, उभौ महाबलिनौ। बली राजा तौ कक्षीवतं चक्षुषं च दृष्ट्वा, तौ सर्वकर्मसु सम्यगधापयत्, वेदविद्यायाः पारगतौ च कृतवन्तौ। तौ सिद्धिं प्राप्तौ धर्मे व्याप्तौ प्राज्ञौ चाभवताम्। बली विरोचनात्मा ऋषिं प्राह—“एते मम” इति। ऋषिः प्रत्युवाच—“नैतौ तव।” बली पुनः—“मम एते” इति। स ऋषिः—“शूद्र्यां जातौ एते उत्तमौ तव एव, रूपेण मम इव दृश्येते।” “त्वं मां अन्धं वृद्धं च मत्वा, तव भार्या सुदेष्णा तिरस्कारात् शूद्रदासीं मम प्रेषयत्।” एवं बली तमृषिं पुनः प्रसादयितुमिच्छन् स्वभार्यां सुदेष्णां च निगृह्य तमृषिं पुनर्याचत्। ततः बलिः सुदेष्णां भूषयित्वा ऋषये दत्तवान्। तस्यै दीर्घतमाः ऋषिः उवाच—“शुभे, यद्येतत् दधिसैन्धवं च, एतच्च नग्नं वस्तुं, पादात् शिरः पर्यन्तं, विना घृणां लिलिह्याः—” “—तर्हि त्वं यथेच्छं पुत्रान् प्राप्स्यसि।” सा रानी यथोक्तं सर्वं कृतवती। यदा तु मलस्य क्रमः प्राप्तः, तदा सा घृणां कृत्वा तद् लिलिहितुं न शशाक। ऋषिरुवाच—“शुभे, यत् त्वया तत् परिहृतं, अतः तव ज्येष्ठः पुत्रः विना मलमवाप्स्यति।” ततः रानी दीर्घतमसे प्रोवाच—“भगवन्, मां तादृशं पुत्रं मा ददः।” स ऋषिः—“एष दोषस्तव, नान्यथा भवितुमर्हति। तथापि साध्वी, पुत्रं तव दास्यामि।” “विना मलम् स तु किञ्चिद्दोषयुक्त एव भविष्यति।” ततो दीर्घतमाः तस्याः गर्भं स्पृष्ट्वा वाक्यमिदमुवाच— “यदद्य मम हस्तात् दधि लिलिहिथ, शुभे, तेन तव गर्भः पूर्णः सञ्जातः, यथा पूर्णमासे सागरः पूर्यते।” “त्वं पञ्च पुत्रान् प्राप्स्यसि, देवरुपसमानान्, तेजस्विनः, वीर्यवन्तः, यज्वानः, धर्मनिष्ठाश्च।” ततः सुदेष्णायाः ज्येष्ठः पुत्रः अङ्गः जातः, तस्मात् वङ्गः, ततः कलिङ्गः, पुण्ड्रः, ब्रह्मा च। तदा एते पञ्च बलेः वंशे जाताः। एते पुत्राः पूर्वं दीर्घतमसे बलेन दत्ताः। तस्य तु पुत्राः कस्यचिद्दोषात् ब्रह्मणा हृताः, येन महात्मा स्वपत्नीषु न सुतान् जनयेत्। स तु मानुषस्त्रीषु सुतानजनयत्। सुरभिर्देव्या तुष्टया दीर्घतमसे वाक्यमिदमुक्तम्— “त्वं गावां धर्ममालोक्य यथावत् कृतवान्, तेन तुष्टा अहं त्वां तेनैव धर्मेण विमोचयामि।” “अतः अद्य तव गाढतमसः नाशं करोमि—पश्य। यदन्यद् बार्हस्पत्यं पापं तव शरीरे स्थितम्—” “तत्सर्वं जरां मृत्युम् चापि श्वासेन निष्क्रामयामि।” श्वासेन निष्क्रान्ते स तु क्षणेनैव तिमिरं विदार्य पश्यन् अभवत्। ततः दीर्घतमाः युवा, दीर्घायुष्मान्, दृष्टिमान् अभवत्। स गौःसंबन्धाद् गौतम इति विख्यातः। अनन्तरं कक्षीवान् पित्रा सह पर्वतवासिनां देशं गतः, तत्र तेनोदितः पित्रर्थं महत्तपः कृतवान्। दीर्घकालं तपस्वित्वा तिमिरात् शुद्धः, स दोषान् त्यक्त्वा ब्रह्मनिष्ठां प्राप्नोत्। ततः पिता तमुवाच—“भगवन्, अहं पुत्रवांश्चास्मि, त्वया तृप्तोऽस्मि, त्वमेव मे सुतः।” स चात्मवांश्च कक्षीवान् ब्रह्मलोकं प्राप, ब्रह्मनिष्ठां लभमानः सहस्रं पुत्रानजनयत्। ते कक्षीवतः पुत्राः गौतमाः श्यामवर्णाः प्रसिद्धाः। एवं दीर्घतमसः बलेः विरोचनस्य वंशः वर्णितः। उभयोरपि वंशानां संयोगः कीर्तितः। बली तान् पञ्चान् निर्दोषान् पुत्रान् अत्र स्थापयामास। स च योगयुक्तः, योगेन सिद्धः, अदृश्यः सर्वभूतानां विचरति, यथाकालमपेक्षते। तत्र अङ्गस्य वंशे राजर्षिः दधिवाहनः अभवत्। सुदेष्णायाः दोषात् अनपानः राजा जातः। अनपानस्य पुत्रः दिविरथः नाम राजा, दिविरथस्य पुत्रः धर्मरथः प्राज्ञः राजा अभवत्।