वायुपुराणम्

बलवत्तमसां श्रेष्ठ, मां मुञ्च—त्वं यत्कामं वरं वृणीष्वेति गोवृषेण प्रोक्तः, दीर्घतमाः प्रत्युवाच—त्वमेव मे प्राणाः, क्व गच्छेयमिति। ततोऽहं त्वां न मुञ्चामि, परधर्मा चतुर्पदा चास्मीत्युक्त्वा, स स गोवृषः तमन्धकारेणावृतं दीर्घतमसं प्रत्यभाषत—न हि नः पापं न चौर्यं, न च जानिमः किमश्नीयाद्वा किमप्यश्नीयाद्वा, किं पातव्यं किमपि न पातव्यं वेति। न च जानिमः किं कर्तव्यं किं वा न कर्तव्यं, किं सेव्यम्, किं वा त्याज्यमिति; ब्रह्मन्, न पापेन पीड्यते—एषा गवां विधिः। एवं गवां नाम श्रुत्वैव स दीर्घतमाः कम्पितः सञ्जातः, स च तं मुमोच; भक्त्या च परम्परया च स गवां प्रीतिं प्राप, ताः सम्यक् सम्पूज्य। तासां प्रीतिं लब्ध्वा निर्गतः, स गोविधिं हृदि कृत्वा, तस्मिन् धर्मे स्थिरः, एकचित्तः, तदधिगृह्य विचचार। ततो भाग्ययोगात् दीर्घतमाः मोहितचित्तः, औत्तथ्यस्य कनिष्ठां भार्यां कामयामास, या चञ्चलाचित्ताऽश्रुपूर्णा चासीत्। तं गर्वितमिति ज्ञात्वा शरद्वान् न सहस्रं शशाक; स गोविधिं बलं कृत्वा, स्नुषां तु स्वयमेव तुल्यां मन्यते स्म। तद्विपर्ययं दृष्ट्वा शरद्वान् चिन्तां चकार; आगामिनं ज्ञात्वा महात्मा तस्य निधनं न कामयामास। क्रोधात् रक्तलोचनः स शरद्वान् दीर्घतमसं प्रति जगाद—न त्वं वेत्सि किमुचितं किं वा न, गोविधिं स्मृत्वा स्नुषां कामयसे। दुश्चरित्रोऽसि—त्वां त्यजाम्यद्य; स्वकर्मणा याहि। अन्धो वृद्धश्च दुष्पोष्यश्चासि—त्यक्तोऽसि; पापात्मानं त्वां मन्ये। सूत उवाच—ततस्तस्मिन् क्रूरकर्मणि तादृशं चिन्तां चकार; पुनः पुनः तं निन्दित्वा, बाहुभ्यां गृह्य, पिडकायां स्थाप्य, गङ्गायाः सलिले क्षिप्तवान्। सा पिडका वारिणा वह्यमाना सप्ताहानि सागरं प्राप; तत्र बली धर्मात्मा, धर्मार्थतत्त्वकुशलः, तं सुतया सह निमज्जन्तं दृष्टवान्। बलिः विरोचनसुतः धर्मात्मा तं गृह्य, अन्तःपुरे स्थापयामास, भोज्यैः स्वादुभिः पोषयामास। तेन तुष्टः स तस्मै वरेणानुग्रहमकरोत्; बली दानवराजः पुत्रार्थं वरं याचते स्म। स तं प्रार्थयामास—भगवन्, पत्न्या सह धर्मसम्पन्नान् पुत्रान् मे प्रयच्छ, प्रजायै। एवं तेनोक्तः स मुनिः तथेति प्रत्युवाच; राजा तु सुदेष्णां नाम भार्यां तस्मै प्रेषयामास। सा तु दृष्ट्वा तं वृद्धमन्धं च, स्वयमगच्छत्; तस्याः शूद्रजातीं दासीं भूषयित्वा प्रेषयामास। तस्मिन्शूद्र्यां स संयतः धर्मात्मा मुनिः, कक्षीवतं च चक्षुषं च महाबलौ पुत्रौ ससर्ज। तौ दृष्ट्वा राजा बलिः, तौ सम्यक् संस्कारैः वेदेषु च शिक्षयामास, वेदविदौ च तौ बभूवतुः। सिद्धिं गतौ धर्मप्रतिष्ठितौ, प्रज्ञायां चोत्कृष्टौ; तौ पुत्रौ ममेत्युवाच विरोचनात्मजः बली मुनिम्। मुनिः प्रत्युवाच—न, बली पुनः—ममैतौ। शूद्र्यां जातौ तावुत्तमौ तव साक्षात् न सन्देहः। मां वृद्धमन्धं च ज्ञात्वा, तव भार्या सुदेष्णा, अवमानात् शूद्र्यं दासीं मयि प्रेषयामास। ततः पुनः बली स मुनिं प्रसादयामास; स तु सुदेष्णां पत्नीं तिरस्कृत्य तां पुनः भूषयित्वा मुनये ददौ। तस्यै दीर्घतमाः मुनिः उवाच—शुभे, यदि त्वम्— —दधिसैन्धवमेतद्रसं, नग्नं च वस्तु, पादादारभ्य शिरसः पर्यन्तं, विना घृणां, लेह्यसि— —तदा त्वं, राज्ञि, यथाकामान् पुत्रान् लप्स्यसे। सा च यथोक्तं सर्वं चकार। यदा तु पुरीषं प्राप्तं, तदा सा घृणां कृत्वा तदत्यजत्; तदा मुनिः उवाच—शुभे, यदत्यजः, तस्मात् ज्येष्ठः पुत्रस्ते निष्पुरीषो भविष्यति। तदा सुदेष्णा दीर्घतमसं प्रार्थयामास—भगवन्, मां तादृशं पुत्रं मा ददः। स उवाच—एषा ते दोषः, नान्यथा शक्यम्; तथापि, साध्वी, पुत्रं ते दास्यामि। निष्पुरीषः स भवेद्दोषयुक्तः। ततो मुनिः तस्याः गर्भं स्पृष्ट्वा वाक्यमुवाच— यद्यदद्य मम हस्तात् दधि त्वया लीलितं, तेन तव गर्भः पूर्णोऽभूत् पूर्णचन्द्रेणेव सागरः। त्वं पञ्च पुत्रान् लप्स्यसे, देवपुत्रोपमान्—तेजस्विनः, वीर्यवन्तः, यज्ञशीलाः, धर्मिष्ठाश्च। ततः सुदेष्णायाः ज्येष्ठः पुत्रः अङ्गो जातः; तस्मात् वङ्गः, ततः कलिङ्गः, पुण्ड्रः, ब्रह्मा च। तदा तस्मिन्काले पञ्चैते बलीनां वंशे जाता; एवं ते पुत्राः पूर्वं दीर्घतमसः बलेन दत्ताः। तस्य पुत्राः केनचिदर्थेन ब्रह्मणा वञ्चिताः, यथा महात्मा स्वपत्नीषु न ससर्ज। ततः स मानुषीषु स्त्रीषु सन्तानं ससर्ज; सुरभिः तुष्टा दीर्घतमसं वाक्यमुवाच— यत् त्वं गोविधिं सम्यगालोच्याचरः, तेन तुष्टास्मि; तेनैव धर्मेण त्वां विमोचयामि। अतः अद्य ते गाढतमः नाशयामि—पश्य; यदन्यत् बृहस्पत्यं पापं ते शरीरेऽवशिष्टम्— तदपि अहं जरा मरणं च निष्श्वस्य अपाकरोमि; तच्छ्वसनेनैव स त्वरितं पश्यन्, तमो नष्टम्।