वायुपुराणम्

बृहस्पतिः धर्मात्मा तया सह संयोगमकरोत्। तस्य वीर्यं स्रवति स्म, तदा गर्भस्थः पुत्रः वदति स्म। स गर्भस्थः एवमुक्त्वा—"द्विजः अत्र न स्थापनीयः, द्वयोः अत्र संयोगः न भवेत्। तव वीर्यं अव्यभिचारि, अहं तु पूर्वं अत्र आगतः अस्मि"—इति उक्तवान्। तद्वचनं श्रुत्वा बृहस्पतिः क्रुद्धः तम् गर्भस्थं, स्वस्य भ्रातुः पुत्रं, ऋषिं शप्तवान्। स उवाच—"यत् त्वं सर्वभूतानां जन्मेच्छायां मोहात् माम् एवं वक्तुम् अर्हसि, अतः दीर्घं तमः प्रविश्यसि"—इति। तस्य शापात् स ऋषिः दीर्घतमाः नाम्ना जातः। अशिजः च, यशस्वी तेजस्वी च, बृहस्पतेः तुल्यबलः अभवत्। स दीर्घतमाः वीर्यं मूर्ध्नि धारयन् भ्रातुः आश्रमे निवसन् गोधर्मं वृषभात् अधीतवान्। तस्य पितृव्यः भ्राता तस्मै वासं निर्माय दत्तवान्। तत्र वसन्, कश्चित् वृषभः तत्र आगतः। स एकदा कर्मनिमित्तं कुशग्रहणाय सुरभ्या सह विचरन्, दीर्घतमाः सिङ्गविक्षिप्तं वृषभं जग्राह। स तेन निरुद्धः अपि न किंचित् अपि पदं चचाल। तदा वृषभः तं उवाच—"मुक्त्वा मां, बलिनां श्रेष्ठ"—इति। स पुनः उवाच—"हे पितः, पृथिव्यां मम जन्मात् प्रभृति, त्र्यम्बकं वहन्तं त्वादृशं बलवन्तं न कदापि दृष्टवान् अस्मि"—इति। "मुक्त्वा मां, बलिनां श्रेष्ठ; तव तुष्टोऽस्मि, वरं वृणीष्व"—इति वृषभस्य वचः श्रुत्वा स प्रत्युवाच—"त्वं मम प्राणः, अहं कुत्र गमिष्यामि?"—इति। "अतः न त्वां विमोक्ष्यामि; अहं परस्य वस्तु, चतुष्पदः अस्मि"—इति उक्ते, वृषभः तम् अन्धकाराभिव्यूढं दीर्घतमसं पुनरुवाच— "न हि पितः, अस्माकं पापं वा चौर्यं वा अस्ति; किं भोक्तव्यं किं वा अबोक्तव्यं, किं पेयम् अपेयम् इति न जानिमः। किं कर्तव्यं, किं वा अकर्तव्यं, किं उपसेव्यं, किं वा अनुपसेव्यं, न पश्यामः; ब्राह्मण, अस्माकं पापदुःखं नास्ति—एषा गवां विधिः"—इति। गवां नाम श्रुत्वा स कम्पितः तम् विमोचयामास। स भक्त्या परम्परया च गवां प्रसादं प्रार्थयामास। तेषां प्रसादं प्राप्य तत्रतः निर्गत्य, दीर्घतमाः गवां धर्मं हृदि स्थापयित्वा दृढनिश्चयः तत्रैव स्थितः। एवं तस्य गवां धर्मे स्थितस्य, कालक्रमेण, दीर्घतमसः चित्तं मोहितम् अभवत्; स अौत्तथ्यस्य कनिष्ठां भार्यां, या चञ्चला अश्रुपूर्णनेत्रा आसीत्, इच्छितवान्। तं गर्वितं ज्ञात्वा शरद्वान् तं सहनं न अशकत्; स गवां धर्मे स्थितिं आधारं कृत्वा, स्नुषां समां मन्यते स्म। तस्यां विपर्यये दृष्टे, शरद्वान् चिन्तयामास; यद्भावि तद्विज्ञाय, महात्मा स तस्य मरणं न इच्छत्। क्रोधात् रक्तलोचनः स दीर्घतमसं प्रति उवाच—"त्वं किम् उचितम् अनुचितं वा न वेत्सि, तस्य गवां धर्मं स्मृत्वा स्नुषां इच्छसि"—इति। "दुष्टाचारः असि, अहं त्वां परित्यजामि; स्वकृतकर्मणा याहि। अन्धः, वृद्धः, दुर्बन्ध्यः च असि; अतः त्वां परित्यजामि, पापात्मानं मन्ये"—इति। एवं तस्य क्रूरस्य कर्मणः, तस्यां बुद्धौ तादृशं चिन्तनं समुत्पन्नम्। पुनः पुनः तं तिरस्कृत्य, बाहुभ्यां गृह्य, स तम् एकस्मिन् पात्रे स्थाप्य, गङ्गायाः जले क्षिप्तवान्। तं पात्रं प्रवाहेन वह्यमानं सप्त दिनानि सागरं प्रति प्राविशत्। तत्र स पथि निमज्जन्तं, धर्मज्ञः अर्थतत्त्वविद् बली, विरोचनस्य पुत्रः, स्वभार्यया सह दृष्टवान्। स तं उद्धृत्य, धर्मात्मा बली, गृहान्तराले स्थाप्य, भोजनैः पक्वान्नैः च तं तर्पयामास। तस्मिन्सन्तुष्टः दीर्घतमाः तस्मै बलये यद्वाञ्छितं वरं दातुम् इच्छत्। बली, दानवानां वृषभः, सुतार्थं तस्मात् वरं याचितवान्—"भाग्यवान् असि, मानद, भार्यया सह धर्मसम्पन्नान् पुत्रान् मे देहि"—इति। तेन एवमुक्तः स ऋषिः—"एवं भवतु"—इत्युक्त्वा, राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां तस्मै प्रेषितवान्। सा तु तं अन्धं वृद्धं च दृष्ट्वा, स्वयम् न गच्छति स्म, किंतु दासीं सुशोभनां कृत्वा तस्मै प्रेषितवती। तस्याः शूद्रजन्मन्याः दास्यां, धर्मात्मा दीर्घतमाः, कक्षीवतं च चक्षुषं च महाबलौ पुत्रौ उत्पादितवान्। बली राजा तौ कक्षीवतं च चक्षुषं च दृष्ट्वा, तौ सर्वकर्मसु सम्यक् शिक्षापयामास, वेदविद्यायाम् अपि पारंगतौ कृतवान्। तौ सिद्धौ धर्मप्रकाशिनौ बुद्धिश्रेष्ठौ च अभवताम्। बली विरोचनात्मजः ऋषिं प्रति—"एते मम"—इति उवाच। ऋषिः प्रत्युवाच—"न"—इति; किन्तु बली पुनः—"एते मम"—इति अवदत्। "शूद्रायां जातौ एते उत्तमौ तव एव सन्ति, तु रूपं परिवर्त्य"—इति। "माम् अन्धं वृद्धं च ज्ञात्वा, तव भार्या सुदेष्णा मम तिरस्कारात् शूद्रीं दासीं मम समीपं प्रेषितवती"—इति। तदा बली तं महर्षिं पुनः प्रसादयितुम् इच्छन्, स्वां भार्यां सुदेष्णां तिरस्कृत्य, भूयः तां समलङ्कृत्य ऋषये दत्तवान्। तस्यै दीर्घतमाः उवाच—"शुभे, यदि त्वम्—"। "—एतत् दधिसैन्धवसंयुक्तं च नग्नं वस्तु च, पादात् शिरसि पर्यन्तं, विना घृणां, लिह्याः—"। "—तदा त्वं, राज्ञि, यथाकामान् पुत्रान् लप्स्यसे"—इति। सा रानी यथोक्तं सर्वं चकार। यदा तु मलं प्राप्तं, तदा सा घृणां कृत्वा तद्वर्जयामास। तदा ऋषिः ताम् उवाच—"शुभे, यत् त्वया तद् वर्जितं, तस्मात् ज्येष्ठः पुत्रः मलरहितः भविष्यति"—इति। तदा रानी दीर्घतमसं प्रति—"भगवन्, मां तादृशं पुत्रं मा ददाः"—इति उवाच। स ऋषिः प्रत्युवाच—"एष तव दोषः, अन्यथा न शक्यते। तथापि, साध्वि, अद्य अहं तव पुत्रं दास्यामि"—इति।