वायुपुराणम्

ततः और्वात् शतं पुत्राणां समुत्पन्नं, तथा जमदग्न्यवंशेऽपि। तेषु सहस्रशः भार्गवाः पुत्राः क्रमशः अभवन्। अन्येषां ऋषीणामपि मध्ये, बहवः भार्गवाः बहिर्वंशाः प्रसिद्धाः, ये वत्सः, विश्वः, अश्विषेणः, पाण्डः, पथ्यः, शौनकः च—एते सप्त भार्गवाः शाखाः वंशतः ज्ञेयाः। अथ शृणु आङ्गिरसवंशस्य कथा, ये अग्नेः, प्राज्ञस्य, वंशात् उत्पन्ना भारद्वाजाः गौतमाः च, तथा प्रमुखाः आङ्गिरसाः, तेजस्विनः, बलवन्तः देवाः च। सुरूपा, मरीचेर्याः कन्या; कर्द्दमी, तथा स्वराट्; पथ्या, मनोः कन्या—एता त्रयः अथर्वणस्य पत्न्यः अभवन्। एताः आङ्गिरसाणां पत्न्यः, तेषां सन्ततिं वक्ष्यामि। एतेभ्यः अथर्वणस्य अपत्यं जातं, वंशं धारयन्ति, महान् तपसा निर्मितं, शुद्धात्मभिः। सुरूपायाः बृहस्पतिः जातः, स्वराट् तः गौतमः; वामदेवः, उतथ्यः, उशिजः च, सर्वे प्रसिद्धाः अभवन्। पथ्यायाः धिष्णुः पुत्रः, मानसात् संवर्तः, विचित्तः, आयस्यः, तथा उतथ्यस्य शरद्वान् अभवन्। अशिजः, दीर्घतमाः, वामदेवस्य पुत्रः बृहदुत्थः; धिष्णोः पुत्रौ सुदन्वन् ऋषभः च, सुदन्वनः पुत्रौ; रथकाराः दिव्याः ऋषयः, प्रसिद्धाः; बृहस्पतेः पुत्रः भारद्वाजः, ख्यातः, महान् यशस्वी च। अथ संवर्तस्य, आङ्गिरसस्य, तथा देवेषु आङ्गिरसाणां कथा शृणु; बृहस्पतेः अनुजाः देवेषु आङ्गिरसाः इति प्रसिद्धाः। आङ्गिरसस्य सुरूपायाः पुत्राः औरसाः आङ्गिरसाः इति कथ्यन्ते—औदार्यः, आयुः, धनुः, दक्षः, दर्भः, प्राणः, हविष्मान्, हविष्णुः, क्रतुः, सत्यः—एते दश। आयस्यात् उतथ्यः, वामदेवः, उशिजः च अभवन्; भारद्वाजाः, शांकृतिकाः, गार्ग्यकाण्वाः, अतीतराः च। मुद्गलाः, विष्णुवृद्धाः, हरिताः, वायवाः, भाक्षाः, भारद्वाजाः, आर्षभाः, किम्भयाः च। एते दश पञ्च शाखाः आङ्गिरसाणां ज्ञेयाः; अन्ये अपि आङ्गिरसाः अन्येषु ऋषिषु तथा बहिः स्मृताः। अथ मरीचेः, पुरुषश्रेष्ठस्य, वंशं वर्णयामि, यस्य सन्ततिभ्यः सर्वं जगत्, स्थावरजङ्गमं, उत्पन्नम्। मरीचिः सन्ततिमिच्छन्, आपः ध्यायन् स्थितः; तासु पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः, सन्ततिवान्, दीप्तिमान्, दिति, अभवत्—सः विद्वद्भिः मनसि पूज्यः, स्तुतः, सम्मानितः च। ततः सर्वाः आपः आहूताः, तत्र प्रभुः तासु निवसन्, मनः तासु संनिधाय, एकं उत्पादितवान्। प्रजापतिः, अरिष्टनेमिः नाम, अतुल्यः, पुत्रं मरीचिं सूर्यसदृशं वधौवेशे उत्पादितवान्। सः पुत्रकामः, आपः स्थित्वा, साधूनां वाक्यं ध्यायन्, सप्तसहस्रवर्षाणि, अतुल्यः अभवत्। कश्यपः, सवितृज्ञानविशारदः, ब्रह्मणा तुल्यः अभवत्; प्रत्येकं मन्वन्तरे ब्राह्मणांशेन जातः। यदा दक्षः उक्तवान् 'कन्यायाः कृते', तदा सन्ततिः कुपिता, कश्यं नाम सुरा पितवती। हश्चेकसः ब्रह्मणः सुरा इति ज्ञेयः; कश्यः ऋषिभिः सुरा इति स्मृतः, कश्यपः कश्यपान्नात् नाम प्राप्तः। कटु वाक्यस्य कारणात्, दक्षः कुपितः कश्यपं शप्तवान्, तस्मात् सः तथा अभवत्। ततः ब्रह्मणा, परमेशेन, आदेशेन, दक्षः कन्याः कश्यपाय दत्तवान्; सर्वाः वेदविद्याः, लोकानां मातरः अभवन्। यः एतां ऋषिकथां वारुणीं वेत्ति, स दीर्घायुः, धर्मात्मा, शुद्धः, परमं सुखं प्राप्नोति; पठन् शृण्वन् च सर्वपापैः विमुक्तः भवति। ततः सर्वे ऋषयः पुनः रोमहरषणं ऊचुः—'षष्ठे सर्गे, चाक्षुषे काले, मनोः वैवस्वतस्य स्वयम्भूः सर्गः आरभ्यते।' दक्षः, स्वयम्भूना आदेशेन, स्वयं सर्गं आरभत; दक्षः चराचराणि सृष्ट्वा, मनु वैवस्वतस्य मध्यकाले। ततः दक्षः चत्वारः सर्गान् आरभत—योनि, अण्ड, स्वेद, उद्भिजः। दशसहस्रवर्षाणि घोरं तपः कृतवान्, योगबलैः अनिमा आदिभिः विशेषतः सम्पन्नः। सः, तेजस्वी, आत्मानं विभज्य, मनुष्याः, सर्पाः, राक्षसाः, देवाः, असुराः, गन्धर्वाः च, दिव्यरूपाणि, स्वदृशः, ऐश्वर्यसम्पन्नः, दीप्तिमान्, उत्पादितवान्। एवं सः हर्षपूर्णः, विविधान् सर्गान् कर्तुम् इच्छन्, अन्यान् स्थावरजङ्गमान्, मनसः उत्पन्नान् सृष्टवान्। ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, मनुष्याः, सर्पाः, राक्षसाः, यक्षाः, भूताः, पिशाचाः, पक्षिणः, पशवः, मृगाः च सृष्टाः। किन्तु मनसः सृष्टाः ताः प्रजाः न वर्धिताः। तदा महादेवः, प्राज्ञः, ताः चिन्तयामास। सः मैथुनसर्गे विविधप्रजाः सृष्टुम् इच्छन्, वायरणस्य कन्यां असिक्नीं पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्। सा तपस्विनी, लोकानां धारिणी, यस्याः सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं तिष्ठति। अत्र अपि प्रचेता दक्षस्य असिक्नीं वायरणस्य कन्यां विवाहं विषये द्वे श्लोकौ पठ्येते। दक्षः, प्रजापतिः, नागकूपसमूहान् अनुगच्छन्, गर्वितः, शक्तिमान्, ते नागाः नदीनां पर्वतानां प्रवाहे मुक्ताः। तं दृष्ट्वा ऋषयः ऊचुः—'अत्र प्रजाः स्थाप्यन्ते; प्रथमं अत्र, पुनः द्वितीयं दक्षेन, प्रजापतिना।' एवं सः कूपसमूहं प्राप्तवान्, यत्र प्रचेता दक्षः वायरणस्य कन्यां असिक्नीं विवाहं कृतवान्। तदा प्रचेता दक्षः, महाबलः, असिवान् प्रदेशे, वायरण्याः सह, सहस्रं पुत्राणां महावीर्याणां उत्पादितवान्। तान् दृष्ट्वा, महात्मा नारदः, सर्वप्रियः, ब्रह्मपुत्रः, तेषां वर्धनं न रोचयन्, वचनं उक्तवान्, येन ते विनष्टाः अभवन्, स्वयम् शापं प्राप्नोति स्म।