वायुपुराणम्

भगवान् एवम् उक्तवान्—"त्वं चतुर्वर्ण्यं स्थापयिष्यसि"—इति। तेन प्रकारेण बलिः राजा भगवतो वचनं श्रुत्वा परमं शान्तिं प्राप्तवान्। कालक्रमेण स बुद्धिमान् स्वं स्थानं प्राप्तः; तस्य देशाः, वङ्गः, अङ्गः, सुहिलः च, समृद्धाः अभवन्। पुण्ड्राः कलिङ्गाः च तत्र अभवन्। तेषां वंशं शृणु। सर्वे तस्य पुत्राः क्षेत्रजाः, ऋषिसन्तानाः, सुदेन्नायाम् दीर्घतमसः वीर्येण उत्पन्नाः। तदा ऋषयः पप्रच्छुः—"कथं बलिः पञ्च पुत्रान् क्षेत्रजातान् दीर्घतमस ऋषिणा उत्पादितवान्? एतत् वद, भगवन्।" सूतः प्रत्युवाच—"अशिजा नाम प्रसिद्धः बुद्धिमान् ऋषिः आसीत्; तस्य पत्नी ममता नाम महात्मा आसीत्। अशिजस्य कनिष्ठः, देवतानां पुरोहितः, बृहस्पतिः महातेजाः, ममतां उपससार।" ममता अनिच्छा बृहस्पतये उवाच—"अहं तव ज्येष्ठभ्रातुः गर्भं धारयामि, अष्टमासः गतः। अयं महागर्भः मे अत्यन्तं प्रियः, बृहस्पते; अशिजा षडङ्गवेदं उच्चरन् ब्रह्मा स्वरूपः अस्ति। तव वीर्यं अव्यभिचारि, परन्तु मया सह त्वं न संयुञ्जीत; यथेष्टं तव, कालसमये भवतु।" एवं उक्तः बृहस्पतिः महातेजाः, कामेन प्रेरितः, स्वं संयमं न कृतवान्। धर्मात्मा बृहस्पतिः तया सह संयुक्तः; तस्य वीर्यं स्रष्टुम् उद्यतः, गर्भस्थः बालकः उवाच। "द्विजः अत्र न स्थाप्यः; द्वयोः अत्र संगमः न भवेत्। तव वीर्यं अव्यभिचारि, परन्तु अहं पूर्वं अत्र आगतः।" एवं उक्तः बृहस्पतिः क्रुद्धः तं गर्भस्थं बालकं शप्तवान्, यः तस्य भ्रातुः पुत्रः, ऋषिः आसीत्। "यत् त्वं मां एवं कालसमये अविद्यया उक्तवान्, सर्वे जनाः जन्म इच्छन्ति, तव दीर्घतमसः अन्धकारं प्रविश्यसि।" शापात् स ऋषिः दीर्घतमसः अभवत्; अशिजा प्रसिद्धः महाबलः, बृहस्पतेः तुल्यबलः आसीत्। स दीर्घतमसः, वीर्यं ऊर्ध्वं कृत्वा, भ्रातुः आश्रमे निवसन्, गोधर्मं वृषभात् अधीतवान्। तस्य पितृव्यः भ्राता तस्मै निवासं निर्मितवान्; तत्र निवसन्, वृषभः आकस्मिकम् आगतः। यज्ञार्थं कुशग्रहणाय, सुरभ्या सह विचरन्, दीर्घतमसः वृषभं शृङ्गे उपगृह्य अचालयत्। स तेन संयमितः, न एकं अपि पादं अचालयत्; तदा वृषभः तम् उवाच—"मां मुञ्च, वीरश्रेष्ठ।" "पूर्वं कदापि, पितः, न कश्चित् मम बलसमः दृश्यते, यः त्र्यम्बकं वहति, भूमौ मम जन्मात्।" "मां मुञ्च, वीरश्रेष्ठ; अहं तव तुष्टः—वरं वृणु।" तेन उक्तः, दीर्घतमसः प्रत्युवाच—"त्वं मे प्राणः—क्व गच्छेयम्?" "अतः त्वं न मुञ्चामि; अहं अन्यस्य सम्पत्ति, चतुष्पदः।" तदा वृषभः दीर्घतमसम् अन्धकारे स्थितं उवाच। "नः, पितः, न पापं न चौर्यं; न ज्ञातं किम् खाद्यं, न खाद्यं, न पेयं, नापेयम्।" "न ज्ञातं कर्तव्यं, न कर्तव्यं, न गन्तव्यं, न वर्जनीयम्; ब्राह्मण, नः पापानां बाधा नास्ति—एषा गवां धर्मः।" गवां नाम श्रुत्वा, स उद्विग्नः अभवत्, तं विमुक्तवान्; श्रद्धया परम्परया च गवां प्रसादं प्रार्थितवान्। तेषां प्रसादं लब्ध्वा, स तत्र गवां धर्मं श्रद्धया स्वचित्ते स्थापयन्, निश्चलः, सम्यक् समर्पितः अभवत्। ततः, विधिना, दीर्घतमसः, मोहितचित्तः, औत्तथ्यस्य कनिष्ठां पत्नीं, चञ्चलां, रुदन्तीं, इच्छितवान्। तं गर्वितं मन्यन्, शरद्वान् तं सहनं न शशाक; गोधर्मं आश्रित्य, स्नुषां समत्वेन मन्यते। तस्य विपर्यासं दृष्ट्वा, शरद्वान् चिन्तितवान्; आगामि कार्यं ज्ञात्वा, महात्मा तस्य मृत्युं न इच्छितवान्। क्रोधात् रक्ताक्षः, दीर्घतमसम् उवाच—"त्वं न जानासि किम् उचितम्, किम् अनुचितम्; गोधर्मं आह्वयन्, स्नुषां इच्छसि।" "दुष्टाचारी, त्वां त्यजामि; स्वकर्मानुसारं गच्छ। अन्धः, वृद्धः, दुर्धरः, तव परित्यागः; त्वां पापकं मन्ये।" सूतः उवाच—तदा तस्य क्रूरकृत्ये तादृशं चिन्तनं अभवत्; पुनः पुनः तं तिरस्कृत्य, बाहुभ्यां गृहीत्वा, पेटिकायां स्थाप्य, गङ्गायाः जलं निनिक्षे। प्रवाहेन वह्यमानः, पेटिका सप्तदिनानि समुद्रे तर्तुम् आरभत; ततः धर्मज्ञः, अर्थतत्त्वविद्, राजा बलिः, तं पत्नीसमेतम्, प्रवाहसमीपे निमज्जन्तम्, दृष्टवान्। बलिः, विरोचनस्य पुत्रः, धर्मात्मा, तं गृह्य, अन्तःपुरे स्थापयन्, अन्नपानादिभिः पोषयामास। तस्य प्रसन्नः, बलये यथेष्टं वरं दत्तवान्; बलिः दानवेषु वृषभः, सन्तानार्थं वरं अयाचत्। "भाग्यशालिन्, सम्मानदातः, पत्नीसमेतः, धर्मसम्पन्नान्, ऐश्वर्ययुक्तान् पुत्रान् सन्तानार्थं दत्तुम् इच्छामि।" तेन उक्तः, ऋषिः प्रत्युवाच—"एवं भवतु।" ततः राजा सुदेष्णा नाम पत्नीं तस्य समीपं प्रेषितवान्। रजाः दृष्ट्वा, स वृद्धः, अन्धः, रानी स्वयं न गतवती; शूद्रजातीया दासीं सुसज्ज्य तस्य समीपं प्रेषितवती। तस्य दास्याम्, शूद्रजन्मनि, आत्मसंयमी, धर्मात्मा ऋषिः, द्वौ पुत्रौ, कक्षीवत् च चक्षुष् च, महाबलौ, उत्पादितवान्। राजा बलिः कक्षीवत् चक्षुष् च दृष्ट्वा, तौ सर्वेषु संस्कारेषु यथावत् शिक्षितवान्; वेदेषु पारंगतौ अभवताम्।