वायुपुराणम्

उत्तरदिशि स्थिता विदेशराजानः सर्वे राज्ञः आसन्। तेषां मध्ये अनु नाम राजा त्रयः महात्मानः धर्मिष्ठाः पुत्रान् उत्पादितवान्—सभानरः, पक्षः, परपक्षः च। सभानरस्य पुत्रः कालानलः नाम विद्वान् राजा अभवत्। तस्य पश्चात् धर्मात्मा श्रीञ्जयः राजा अभवत्, यः कालाग्नेः सदृशः गुणवान् आसीत्। श्रीञ्जयस्य वीरः पुत्रः पुरञ्जयः राजा अभवत्। पुरञ्जयस्य पुत्रः बलशाली जनमेजयः अभवत्; स राजा ऋषिः महाशालः नाम पुत्रं उत्पादितवान्, यः राजा अभवत्। महाशालस्य पुत्रः महामना नाम धर्मात्मा अभवत्, यः इन्द्रसमः कीर्तिमान् दिवि प्रसिद्धः अभवत्। महामनाः सप्तद्वीपपतिः सार्वभौमः प्रसिद्धः राजा आसीत्, तस्य द्वौ पुत्रौ आसीताम्—उशीनरः धर्मज्ञः, तितिक्षुः धर्मात्मा च। उशीनरस्य पत्न्यः पञ्च—मृगा, कृमी, नवाः, दर्वा, दृषद्वती च—पञ्च राजर्षिसन्ततिः पुत्रान् उत्पादिताः। मृगायाः पुत्रः मृगः; नवायाः पुत्रः नवः; कृम्याः पुत्रः कृमिः; दर्वायाः पुत्रः सुव्रतः धर्मात्मा अभवत्। दृषद्वत्याः पुत्रः शिविः, तथा उशीनरः; शिविपुरं शिवेः नगरी प्रसिद्धा, यौधेयं मृगस्य नगरी अभवत्। नवस्य क्षेत्रं नवराष्ट्रम्, कृम्याः नगरी कृमिला, सुव्रतस्य वृष्टा नगरी अभवत्। शिवेः पुत्राः चत्वारः—वृषदर्भः, सुवीरः, केकयः, मद्रकः च—लोकप्रसिद्धाः अभवत्। तेषां क्षेत्राणि केकयाः, मद्रकाः, वृषदर्भाः, सूचिदर्भाः च समृद्धानि अभवन्। तितिक्षुः पूर्वदिशि प्रसिद्धः राजा अभवत्; तस्य पुत्रः उषद्रथः महाबाहुः अभवत्। हेमस्य पुत्रः सुतपा; सुतपस्य पुत्रः सुतयशा, यः शक्तिमान् मनुष्यानां मध्ये उत्पन्नः अभवत्, सन्ततिं इच्छन्। स बली महायोगी बध्यमानः अपि उदारः अभवत्; तस्य पुत्राः पृथिव्यां चत्वारः वर्णाः स्थापयामासुः। अङ्गः, वङ्गः, सुह्लः, पुण्ड्रः, कलिङ्गः, बालेयः च तस्य पुत्राः क्षत्रियकुलानि अभवन्। बालेयाः ब्राह्मणाः च तस्य वंशजाः अभवन्। ब्रह्मा बलीम् प्रियत्वात् वरान् दत्तवान्—महायोगबलम्, कल्पपर्यन्तम् आयुः, युद्धे अजेयत्वम्, धर्मे प्रमुखत्वम्, त्रिलोकदर्शित्वम्, सन्ततौ प्राधान्यम्, अद्वितीयबलम्, धर्मस्य तत्त्वज्ञानम् च। भगवान् उक्तवान्—'त्वं चत्वारः वर्णान् स्थापयिष्यसि'। एवं उक्त्वा बली परमशान्तिम् प्राप्तवान्। कालक्रमेण स बुद्धिमान् स्वस्थानम् प्राप्तवान्; तेषां क्षेत्राणि वङ्गः, अङ्गः, सुह्लः, पुण्ड्रः, कलिङ्गः च समृद्धानि अभवन्। तेषां वंशः शृणु। सर्वे पुत्राः क्षेत्रजाः ऋषिसन्ततिः, सुदेन्नायाम् दीर्घतमसः महाबलस्य सन्ततिः अभवन्। ऋषयः पृष्टवन्तः—'हे प्रभो, बलीस्य पञ्च पुत्राः क्षेत्रजाः दीर्घतमसा ऋषिणा कथम् उत्पन्नाः? वद, यथाऽवदामः।' सूतः उक्तवान्—'अशिजः नाम प्रसिद्धः बुद्धिमान् ऋषिः आसीत्; तस्य पत्नी ममता नाम महात्मा आसीत्। अशिजस्य कनिष्ठः, यः देवतानां पुरोहितः आसीत्, बृहस्पतिः महातेजाः आसीत्; स ममताम् उपगच्छत्।' ममता अनिच्छन्ती बृहस्पतिम् उक्तवती—'त्वदीयस्य ज्येष्ठभ्रातुः गर्भम् अहम् धारयामि, अष्टमासः सम्पूर्णः। अयं महागर्भः मां अत्यन्तं प्रीणाति, हे बृहस्पते; अशिजः षडङ्गवेदम् उच्चारयन् ब्रह्मस्वरूपः। तव बीजम् अव्यभिचारि, तथापि मया सह न युक्तम्। यथा तव इच्छाः, तदा भवतु।' एवं उक्त्वा बृहस्पतिः महातेजाः, कामवशात् आत्मानम् न निगृह्णात्। बृहस्पतिः धर्मात्मा तया सह समायोजयत्; तस्य बीजस्रावे गर्भस्थः बालः उक्तवान्—'द्विजः अत्र न स्थापनीयः; द्वयोः अत्र संयोगः न शक्यः। तव बीजम् अव्यभिचारि, किन्तु अहम् पूर्वम् अत्र आगतः।' एवं उक्तः बृहस्पतिः क्रुद्धः भ्रातृपुत्रं दीर्घतमस ऋषिं शापम् दत्तवान्—'यत् त्वम् एवम् काले उक्तवान्, सर्वे जनाः जन्म इच्छन्ति, मोहात्, त्वं दीर्घतमसः तमः प्रविश्यसि।' ततः शापात् ऋषिः दीर्घतमसः अभवत्; अशिजः प्रसिद्धः महाबलः बृहस्पतेः तुल्यबलः आसीत्। स उत्तानबीजः भ्रातुः आश्रमे निवसन्, गोधर्मम् वृषभात् अधीतवान्। तस्य पितृसखा भ्राता तस्मै निवासम् निर्मितवान्; तत्र वसन्, एकदा वृषभः आगतः। यज्ञार्थं दर्भग्रहणाय स सुरभ्या सह विचरन्, दीर्घतमसः वृषभम् शृङ्गयुगलं धृत्वा गृहीतवान्। स तेन निगृहीतः अपि न एकम् अपि पादम् प्रचालयामास। तदा वृषभः तं उक्तवान्—'मां मुंच, हे बलश्रेष्ठ।' 'हे पितः, पृथिव्यां जन्मात् त्रीम्बकं वहन्तम्, तव तुल्यबलं कञ्चन न दृष्टवान्।' एवं वृत्तान्तः शास्त्रे वर्णितः।