वायुपुराणम्

त्रिसानु-पुत्रः करन्धम इति प्रसिद्धः, किन्तु तस्य पुत्रः मरुत्तो नाभूत्। अन्यः कश्चन मरुत्तो नाम राजा पूर्वकाले विख्यातः, स च करन्धमस्य वंशजो नासीत्। स मरुत्तः पुत्रहीनः समभवत्, यथाश्रुतम्। तत्र सर्वे दुःकृतस्य पुत्रं, पौौरवं वंशजम्, अनर्हं मन्यन्ते स्म। एवं ययातेश्शापेन च जराक्रमणेन च तुर्वसुर्वैकदा पौौरवकुले प्रविष्टः। दुःकृतस्य पुत्रः शरूथो नाम राजा अभवत्; शरूथात् जनापीडो जातः, तस्य चत्वारः पुत्राः आसन्। पाण्ड्यः, केरलः, चोलः, कुल्य इति; तेषां जनाः कुल्याः, पाण्ड्याः, चोलाः, केरलाः इति विख्याताः। द्रुह्योः द्वौ सुप्रसिद्धौ वीर्यवन्तौ पुत्रौ बभ्रुः सेतुश्च। सेतोः पुत्रोऽरुद्धः, बभ्रुषः रिपुः इति कीर्त्यते। महाबलवान् अरुद्धः युद्धे यौवनाश्वेन महता प्रयत्नेन निहतः, तद्विग्रहः चतुर्दशमासपर्यन्तमुदपद्यत। अरुद्धस्य पुत्रः गान्धारो नाम राजा अभवत्, यस्य नाम्ना गान्धारदेशः प्रसिद्धः। गान्धारदेशे जाताः अश्वाः श्रेष्ठाश्वाः स्मृताः। गान्धारस्य पुत्रो धर्मः, तस्यापि पुत्रो घृतः। घृतस्य पुत्रो दुर्दमः, दुर्दमस्य प्रचेता नाम राजा, प्रचेतसः शतं पुत्राः, सर्वे राजानः। ते सर्व एव विदेशाधिपतयः, उत्तरदिशि प्रतिष्ठिताः। अनोरपि त्रयः महात्मानः धर्मज्ञाः पुत्राः आसन्—सभानरः, पक्षः, परपक्ष इति। सभानरस्य पुत्रः प्राज्ञो राजा कालानलः। तस्मात् सृञ्जयो धर्मात्मा राजा अभवत्, यस्य स्वभावो यमाग्निवत् पुण्यः। सृञ्जयस्य पुत्रः पुरञ्जयो नाम वीर्यवान् राजा। तस्मात् जनमेजयः महाबलवान् जातः, जनमेजयस्यान्ते महाशालो राजर्षिः पुत्रः अभवत्। तस्मात् महाशालात् महामना नाम धर्मात्मा पुत्रः जातः, स राजा स्वर्गे कीर्तिमानिन्द्रतुल्यः स्मृतः। महामनाः सप्तद्वीपाधिपः, चक्रवर्ती, द्वौ पुत्रौ उत्पादयामास—उशीनरं धर्मज्ञं, तितिक्षुं च पुण्यशीलम्। उशीनरस्य पञ्च राजर्षिसुताः पत्न्यः—मृगा, कृमी, नवा, दर्वा, दृषद्वती इति। तासां पुत्राः पञ्च, स्वस्वकुलनायकाः, महातपस्विनः धर्मशीलाश्च। मृगायाः पुत्रो मृगः, नवायाः नवः, कृम्याः कृमिः, दर्वायाः सुव्रतः पुण्यात्मा, दृषद्वत्याः शिविः। उशीनरस्यैव शिविः। शिविपुरी शिविपुत्रस्य नगरं, मृगस्य यौधेय इति नगरं, नवस्य नवराष्ट्रं, कृमिणः कृमिला, सुव्रतस्य वृष्टा इति नगरं प्रसिद्धम्। शिवेः चत्वारः पुत्राः आसन्—वृषदर्भः, सुवीरः, केकयः, मद्रक इति, ये लोके प्रख्याताः। तेषां केकयाः, मद्रकाः, वृषदर्भाः, सूचिदर्भाः इति जनाः समृद्धाः। तितिक्षोः वंशं शृणु। तितिक्षुः प्राचीं दिशि प्रसिद्धः राजा अभवत्; तस्य पुत्रः उशद्रथः महाबाहुः। हेमस्य पुत्रः सुतपा, सुतपस्य सुतयशाः महाबलवान्, यो मनुष्येषु जातः वंशे क्षीणे सुतकामः। स बली महायोगी बद्धोऽपि महात्मा, पुत्रान् उत्पाद्य चातुर्वर्ण्यं पृथिव्यां स्थापयामास। स अङ्गं, वङ्गं, सुह्लं, पुण्ड्रं, कलिङ्गं, बालेयं च उत्पादयामास; एते क्षत्रियकुलानि प्रसिद्धानि। बालेयाः च ब्राह्मणाः च तस्य वंशजाः। बली महात्मने ब्रह्मणा स्नेहात् वराः दत्ताः—महायोगबलं, कल्पायुष्ट्वं, युद्धेऽजयता, धर्मे च प्रख्यातता। त्रैलोक्यदर्शनं, प्रजायाः श्रेष्ठता, अप्रतिमबलं, धर्मस्य तत्त्वज्ञानं च प्राप्तम्। "त्वं चातुर्वर्ण्यं स्थापयिष्यसि" इति भगवता उक्तः, स राजा बली परमशान्तिं प्राप्तवान्। कालक्रमेण स मुनिः स्वस्थानं प्राप्तः। तेषां वङ्गाङ्गसुह्लादीनां देशाः समृद्धाः। पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा। तेषां वंशं शृणु। सर्वे तस्य पुत्राः क्षेत्रजाः, ऋषिसंभूताः, सुदेन्नायां दीर्घतमसा महाबलिना उत्पादिताः। तत्र मुनयः पप्रच्छुः—"कथं बलेः क्षेत्रजाः पञ्च पुत्राः दीर्घतमसा मुनिना जाताः? तन्नः कथय।" सूतः उवाच—"आसीदशिजा नाम प्रसिद्धः प्राज्ञो मुनिः; तस्य पत्नी ममता नाम महात्मा। अशिजस्य कनीयान्, यो देवानां पुरोहितो बृहस्पतिः महातेजाः, स ममतां उपागमत्। ममता अनिच्छन्ती बृहस्पतिम् उवाच—'अहम् अग्रजस्य गर्भिणी, अष्टमे मासे स्थिताऽस्मि। एष महागर्भः मम प्रियः, हे बृहस्पते; अशिजः षडङ्गवेदं उच्चारयन् ब्रह्मस्वरूपः। तव बीजं अव्याहतम्, तथापि मयि न संयोगः कर्तव्यः; यथेष्टं कुरु, यदा समयः भवति।' इति उक्त्वा, बृहस्पतिः महातेजाः, कामवशात् आत्मानं न निरोधयामास।