वायुपुराणम्

तदा तवष्टुः पुत्रो महान् त्रिशिराः बहुरूपधारी अभवत्। तस्य च भ्राता कनिष्ठो विश्वकर्मा यमः इति विख्यातः। भृगोरपि द्वादश ऋषयः देवर्षयः, भृगवः नाम, उत्पन्नाः; तान् सर्वान् देवी जनयामास, तस्य च प्रभोः पुत्राः काव्याः अपि अभवन्। तेषां मध्ये भुवनः, भावनः, क्रतुः, श्रवा, मूर्धा, व्यशयः, व्यश्रुषः, प्रसवः, अजः च अन्ये च, एते द्वादश प्रभवः स्मृताः। एते द्वादश भृगवः यज्ञदेवताः इति प्रसिद्धाः। पौलोमी नाम देवी एकं पुत्रं जनयामास, सः च्यवनः नाम, महाबुद्धिमान्, आत्मसंयमितः, महाबलः च। अष्टमे मासे गर्भे स्थितः सः क्रूरकर्मणा पीडितः, तस्मात् च्यवनः जातः। च्यवनः प्रचेतसः पुत्रः, च्यवनस्य कोपात् प्राचेतसात् अजरो मानुषः अध्वान् अभवत्। भर्गवः सुकन्यायाम् आत्मवान् दधीचौ द्वौ पुत्रौ उत्पादयामास, तौ धर्मिष्ठौ अभवन्। दधीचस्य सरस्वत्यां सारस्वतः पुत्रः जातः; आत्मवानः पत्न्यां रुचिः, या नाहुषवंशजा, अभवत्। तस्मात् ऋषिः ऊर्वः, या ऊरुस्फालनात् अजायत, प्रसिद्धिमान्, तेजस्वी, अग्निसदृशः अभवत्। ऋचीके सत्यवत्यां जमदग्निः अभवत्; भृगुवंशे रुचितः रुद्रविष्णुवंश्याः अपि उत्पन्नाः। विष्णुवंशे अग्नेः जमदग्निः जातः; तस्य भार्या रेणुका रामं जनयामास, सः इन्द्रसमः, ब्राह्मणक्षत्रियस्वभावयुक्तः, अनंततेजाः। और्वात् शतम् अपत्यं जातम्, जमदग्निवंशे अपि; तेषु सहस्रशः भर्गवाः पुत्राः परम्परया अभवन्। अन्येषां ऋषीणां मध्ये अपि बहवः भर्गवाः शाखाभूताः, वत्सः, विश्वः, अश्विषेणः, पाण्डः, पथ्यः, शौनकः च—एते सप्त शाखाः वंशतः ज्ञेयाः। अथ शृणु अंगिरसां वंशक्रमं, ये अग्नेः प्रजाः, तेषां वंशे भारद्वाजाः, गौतमाः, मुख्यांगिरसः, तेजस्विनः, महाबलाः देवाः अभवन्। मरीचेः कन्या सुरूपा, कर्दमी, स्वराट्, मनोः कन्या पथ्या—एता त्रयः अथर्वणः पत्न्यः अभवन्; एताः अंगिरसां पत्न्यः, तासां अपत्यं वक्ष्यामि। एभ्यः अथर्वणः अपत्यं जातम्, तपसा निर्मलात्मभिः उत्पादितम्। सुरूपायां बृहस्पतिः, स्वराट्यां गौतमः, वामदेवः, उतथ्यः, उशिजः अपि अभवन्। पथ्यायां धिष्णुः, मानसात् संवर्तः, विचित्तः, आयस्यः, उतथ्यस्य पुत्रः शरद्वान् अभवन्। अजीजः, दीर्घतमाः, वामदेवस्य पुत्रः बृहदुत्थः; धिष्णोः सुतौ सुधन्वा, ऋषभः, सुधन्वनः पुत्रौ; रथकाराः दिव्याः ऋषयः, ख्यातिप्राप्ताः; बृहस्पतेः पुत्रः भारद्वाजः प्रसिद्धः। संवर्तः, अंगिराः, देवेषु अंगिरसः, बृहस्पतेः अनुजाः देवांगिरसः इति ज्ञातव्याः। सुरूपायां अंगिरसः दश पुत्राः औरसाः अभवन्—औदार्यः, आयुः, धनुः, दक्षः, दर्भः, प्राणः, हविष्मान्, हविष्णुः, क्रतुः, सत्यः। आयस्यात् उतथ्यः, वामदेवः, उशिजः; भारद्वाजाः, शांकृतिकाः, गार्ग्यकाण्वाः, अथीतराः अभवन्। मुद्गलाः, विष्णुवृद्धाः, हरिताः, वायवाः, भाक्षाः, भारद्वाजाः, आर्षभाः, किम्भयाः अपि। एते दश पञ्च शाखाः अंगिरसां ज्ञेयाः; अन्ये अपि बहवः अंगिरसः अन्येषु ऋषिषु बहिः च स्मृताः। अथ मरीचेर् वंशं वक्ष्यामि, येन स्थावरजङ्गमं जगत् समुत्पन्नम्। मरीचिः सन्ततिं कामयमानः आपः उपधावत्; तासु पुत्रः जातः सर्वगुणोपेतः, सन्ततिवान्, तेजस्वी, दिति, सः विद्वद्भिः पूज्यते, स्तूयते, स्मर्यते। सर्वाः आपः आहूताः, तत्र प्रभुः वसन्, तासु एकं सृजन्, मनसि संहित्य स्थितवान्। प्रजापतिः अरिष्टनेमिः नाम, अपराजितः, पुत्रं मरीचिं वधौवेशे सूर्यसदृशं जनयामास। सः पुत्रकामः आप्सु स्थित्वा, साधूनां वाक्यं चिन्तयन्, सप्तसहस्रवर्षाणि तपः कृत्वा, अपराजितः अभवत्। कश्यपः, सवितुः विज्ञानवित्, ब्रह्मणा समः अभवत्; प्रतिमन्वन्तरे सः ब्राह्मणांशेन जातः। दक्षेणोक्ते—"कन्याः हेतोः"—सन्ततिः कोपिताः कश्यं नाम सुराम् अपिबन्। हश्चेकसः ब्रह्मणः सुरा इति ज्ञेया; कश्या सुरा इति मुनिभिः स्मृता; कश्यः पानात् कश्यपः इति नाम्ना अभवत्। कठोरवाक्यभ्यः दक्षः क्रुद्धः कश्यपं शशाप, तेन एवं अभवत्। ततः ब्रह्मणः आदेशेन, परमेश्वरस्य, दक्षः कश्यपाय कन्याः दत्तवान्; सर्वाः वेदविद्याः, जगन्मातरः अभवन्। यः एष ऋषिचरितं वारुणाख्यं वेत्ति, स दीर्घायुर्वान्, धर्मात्मा, शुद्धः, परमं सुखं प्राप्नोति; पठता, शृण्वता च सर्वपापेभ्यः विमुक्तिः। ततः सर्वे मुनयः पुनः रोमहर्षणं ऊचुः—"षष्ठ्या सृष्ट्या अनन्तरं, चाक्षुषे काले, स्वयम्भुवः मनोः वैवस्वतस्य सृष्टिः प्रवृत्ता।" दक्षः स्वयम्भुवेन आज्ञप्तः, स्वयं प्रजाः सृष्टवान्; सः चलाचलप्रजाः उत्पाद्य, मनोः वैवस्वतस्य अन्तराले स्थितः। ततः सः चतुर् विधाः प्रजाः सृष्टुम् आरब्धवान्—जरायुजाः, अण्डजाः, स्वेदजाः, उद्भिज्जाः च। दशसहस्रवर्षाणि घोरं तपः कृत्वा, योगसिद्धिभिः, विशेषतः अनुमिता, महातेजाः अभवत्। सः आत्मानं विभज्य, मानवान्, सर्पान्, राक्षसान्, देवांश्च, असुरान्, गन्धर्वांश्च, स्वरूपवान्, समृद्धिमान्, तेजस्विनः च सृजत्। एवं सः हृष्टः विविधाः स्थावरजङ्गमाः प्रजाः सृजन्, मनसा उत्पन्नाः, अन्यान् अपि स्थावरजङ्गमान् उत्पादयामास।