वायुपुराणम्

ब्रह्मविज्ञः स भविष्यज्ञो ब्रह्मा मया निषिद्धः प्रभो, तस्मात् अहं त्वत्पूर्वं गन्तुं न शक्नोमि। मम एते द्वौ शिष्यौ बृहस्पतेः समौ, देवैः सह क्रुद्धानपि युष्मान् सर्वान् निग्रहीष्यतः। इति काव्येन शुद्धकर्मणा उक्ताः दैत्याः, प्रह्लादपुरोगमः ताभ्यां सह एकत्र जग्मुः। शुक्रात् अनिवार्यं परिणामं श्रुत्वा, दानवाः विजयाशां कृत्वा काव्यवचनं स्वीकृतवन्तः। ततः सर्वे सज्जास्त्रधारिणः देवान् समाह्वयन्; देवासुराणां युद्धाय समागतं दृष्ट्वा— देवाः अपि कवचानि धारयित्वा तैः सह युद्धं कृतवन्तः। तद् देवासुरयुद्धं शतसंवत्सरपर्यन्तं प्रवृत्तम्; तत्र असुरैः देवाः पराजिताः, हताश्च देवाः परस्परं मन्त्रयन्ते स्म। “शण्डामर्कयोः देवेषु बलं न विद्मः; अतः स्वार्थसिद्धये यज्ञः कर्तव्यः।” “तयोः ज्ञानहरणेन असुरान् जेष्यामः” इति निश्चित्य, देवाः शण्डामर्कौ आह्वयन्। “तौ ब्राह्मणौ यज्ञे आमन्त्रयेम; असुरान् परित्यजेताम्, अथवा दानवान् जित्वा तौ गृहीष्यामः” इति निश्चित्य, शण्डामर्कौ असुरान् परित्यक्तवन्तौ। ततः देवाः विजयं प्राप्तवन्तः, दानवाश्च पराजिताः। देवदानवान् विजित्य षड् आदित्यश्च सूर्यः समीपं समागतः; काव्यशापेन पुनः बलहीनाः अभवन्। ततः देवैः वध्यमानाः, पातालं प्रविष्टवन्तः; एवं ते दानवाः शक्रेण शक्तिहीनाः काव्यशापेन भृगुप्रेरितेन च तदा प्रभृति तथा बभूवुः। यदा यज्ञः क्षीणः अभवत्, तदा धर्मसंस्थापनाय चाधर्मविनाशनाय च भगवान् विष्णुः पुनः पुनर्जन्म प्राप्नोति। ये दानवाः प्रह्लादवचनं नान्वगच्छन्, ब्रह्मणा मनुष्यैः हन्तव्यत्वं विधाय सर्वान् दुष्टान् अकथयत्। धर्मात् नारायणः चाक्षुषान्तरे जातः; वैवस्वतान्तरे यज्ञं प्रवर्तितवान्। अपरस्य समुत्पत्तौ ब्रह्मा स्वयमेव ऋत्विक् अभवत्; चतुर्थे युगे दानवोत्तानाम् उत्पत्तौ। सागरमध्ये हिरण्यकशिपोः वधसमये स भगवान् जातः; द्वितीयः नरसिंहः रुद्रः देवश्रेष्ठः अभवत्। बलेः त्रिषु लोकेषु प्रतिष्ठिते, सप्तमे त्रेतायुगे, दानवैः त्रिलोकविजये, तृतीयः वामनः प्रादुरभवत्। स ब्रह्मणरूपं संक्षिप्य, बृहस्पतिप्रधानः, आदित्यवंशानन्दः, शुभकाले ब्राह्मणत्वं समाश्रित्य, विरोचनात्मजं बलिं उपससाद। “त्वं त्रैलोक्येशः; सर्वं त्वयि प्रतिष्ठितम्। त्रिणि पदानि भूमेः दातुम् अर्हसि” इति भगवान् उक्तवान्। बलिराजः विरोचनपुत्रः वामनं ज्ञात्वा “दास्यामि” इति प्रतिजज्ञे। ततः वामनः त्रिभिः पदैः दिवं, अन्तरिक्षं, पृथ्वीं च व्याप्य, समग्रं जगत् व्यचरत्। स देहधारी स्वतेजसा सूर्यं अतिक्रम्य, सर्वदिक्प्रदेशान् प्रकाशयामास। महाबाहुः स भगवान् सर्वलोकान् प्रकाशयन्, जनार्दनः, दैत्यधनानि त्रिलोकानि च गृहीत्वा, दानवान् तेषां पुत्रपौत्रैः सह अधोऽधः नयामास। नमुचिः, शम्बरः, प्रह्लादश्च विष्णुना निहताः; क्रूराः विनाशिताः, दिशः प्राप्तवन्तः। माधवः, प्राणिनां आत्मा, मुनिभ्यः महाभूतानि, विशेषजन्तून्, कालं च समग्रं अद्भुतरूपेण दर्शयामास। तस्य शरीरे समग्रं विश्वं स्वमेव पश्यति; नास्ति किञ्चिदपि लोकेषु यन्न महात्मना व्याप्तम्। देवासुरमानुषैः दृष्टं तदुपेन्द्ररूपं, विष्णोः तेजसा विमोहिताः सर्वे अभवन्। बलिः, महाबन्धनैः बद्धः, स्वबन्धुभिः सुहृद्भिः च, विरोचनवंशः समग्रः, पाताले बद्धः। ततः सर्वां देवाधिपत्यं इन्द्राय दत्त्वा, महात्मा जनार्दनः, महाबाहुः, मनुष्येषु प्रादुरभवत्। एते त्रीणि तस्य दिव्यानि शुभानि अवताररूपाणि स्मृतानि; अधुना तस्य सप्त मानुष्यजन्मानि शापात् उत्पन्नानि शृणु। दशमे त्रेतायुगे दत्तात्रेयः अभवत्; धर्मस्य नाशे चतुर्थः, मार्कण्डेयपूर्वकः, प्रादुरभवत्। पञ्चदशे त्रेतायुगे पञ्चमः जातः; ततः मन्धाता तत्येन सह सम्राट् अभवत्। एकोनविंशे त्रेतायुगे स एव क्षत्रियवधः अभवत्; जामदग्न्यः षष्ठः, विश्वामित्रपूर्वकः। चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठपुरोहितः, दशरथात्मजः, रावणार्थं सप्तमः जातः। अष्टमे द्वापरे, अष्टाविंशे, पराशरात् विष्णुः जातः; तदा वेदव्यासः जातुकर्णपूर्वकः अभवत्। तथैव नवमः, कश्यपादादितेः पुत्रः, देवकीवसुदेवयोः जातः, ब्रह्मगर्गपूर्वकः। अगम्यः स्वात्मनियन्ता स यथेष्टं आचरति; भगवान् बालकः क्रीडनकैः यथा, जगति क्रीडति। मधुसूदनः महाबाहुः नाप्रमाणीयः; तस्मात् परं नास्ति, न च तस्य विश्वरूपात् परं किञ्चन। अष्टाविंशे द्वापरे, तस्यांशान्ते, धर्मे नष्टे, विष्णुः प्रभुः वृष्णिवंशे जातः।