वायुपुराणम्

सूत उवाच— तत्त्वं ज्ञात्वा, कारुण्याद् अनुकम्पया च, काव्यः तेन प्रकारेण प्रार्थितः सान्त्वितश्च, प्रशस्य, क्रोधं निगृह्य, तान् दैत्यांश्चेदमुवाच। "मा भैष्ट, न च त्वं अधःलोकं गन्तुम् अर्हसि; अयम् अवश्यमेव परिणामः, मम सन्निधौ त्वां प्राप्तः। अन्यथा न शक्यते; यत् दृश्यते तत् अधिकबलं भवति। यद् यशः त्वया अद्य नष्टम्, तत् पुनरवश्यम् अवाप्स्यसि। समयः संप्राप्तः—इति ब्रह्मणा उक्तम्। मम प्रसादेन त्वया त्रिलोकबलं भुक्तम्। दशयुगपर्यन्तं पूर्णं प्रवृत्तिं, देवान् अपि शीर्ष्णि स्थित्वा, ब्रह्मणा तव राज्यकालः निश्चितः। सावर्णिके काले पुनः तव राज्यम् अवश्यं भविष्यति; तव पौत्रः बलिः पुनः लोकाधिपतिं भविष्यति। एवं मम ब्रह्मणा स्वयमेव उक्तं यत् तव पौत्रः बलिः भविष्यति। यदा लोका हृताः, तदा तस्य तपो न स्थितम्। निष्कामकर्मणा तेन, तस्मात् प्रसन्नेन अजेन सावर्णिकं कालं तस्मै दत्तम्। भगवान् मम उक्तवान् यत् बलिः देवाधिपतिं भविष्यति; अतः सः अदृश्यो भूत्वा, यथाकालं प्रतीक्षते। प्रसन्नेन स्वयम्भुवा त्वं अमरत्वं लब्धवती; अतः मा शुचः, यथासंभवं धैर्येण कालं प्रतीक्षस्व। न च अहम् अपि त्वत्पूर्वं गन्तुं समर्थः; ब्रह्मणा, भविष्यज्ञेन, मम निषेधः कृतः। एते च मम शिष्यौ बृहस्पतिसमानौ; अमरैः सह, क्रुद्धान् अपि यूयं, तौ संयमिष्यतः।" एवं काव्येन शुद्धकर्मणा उक्ताः दैत्याः, प्रह्लादेन नेतृत्वेन, ताभ्यां सहिताः, तत्र जग्मुः। शुक्राचर्यस्य वचः श्रुत्वा, यद् परिणामोऽवश्यंभावी, दानवाः जयाशां कृत्वा, तस्य वाक्यं स्वीकृतवन्तः। सर्वे सन्नद्धास्त्रशस्त्राः, तदा देवान् समाह्वयन्; देवासुरयोर् युद्धाय समागतं दृष्ट्वा— देवाः अपि कवचानि धारयित्वा तैः सह युद्धं कृतवन्तः। तस्मिन् देवासुरसंग्रामे, शतसंवत्सरपर्यन्तं, असुरैः देवाः पराजिताः, तदा पराजिताः देवाः परस्परं मन्त्रयन्तः। "न वयं शण्डामर्कयोः शक्तिं जानिम; अतः स्वहितार्थं यज्ञं कर्तव्यं। तयोः ज्ञानं हरित्वा, असुरान् वयं जेष्यामः; ततः शण्डामर्कौ आहूय। आवयोः द्वौ ब्राह्मणौ यज्ञे आमन्त्रयेम; असुरान् परित्यज्य तौ स्थापयेम, अथवा दानवान् जित्वा तौ गृह्णीयाम।" एवं शण्डामर्कयोः असुरान् परित्यज्य, देवाः विजयम् आप, दानवाः पराजिताः। देवैः जित्वा, षड्भिः सूर्येण च, ते काव्यशापेन पुनः अनास्थिताः अभवन्। ततः, देवैः निहन्यमानाः, अधोलोकं प्रविशन्ति; एवं शक्रेण शक्तिहीनाः, काव्यशापेन च भृगोरनुग्रहेण, ते दानवाः तथा अभवन्। यदा यज्ञः क्षीणः, तदा तदा भगवान् विष्णुः पुनः पुनर्जन्म लभते, धर्मसंस्थापनार्थं, अधर्मविनाशनाय। ये दानवाः प्रह्लादस्य वचः नानुशासनं कृतवन्तः, ब्रह्मणा तान् सर्वान् मनुष्यैः वधार्हान् उक्तम्। धर्मात् नारायणः चाक्षुषेऽन्तरे जातः; वैवस्वतेऽन्तरे यज्ञं प्रवर्तयामास। अन्यस्य प्रादुर्भावे, ब्रह्मा स्वयम् ऋत्विक् अभवत्; चतुर्थे युगे, यदा दानवाः उत्पन्नाः। सः समुद्रे जातः, हिरण्यकशिपोः वधकाले; द्वितीयः नरसिंहः रुद्रः अभवत्, देवेषु श्रेष्ठः। यदा बलेः त्रिषु लोकेषु प्रतिष्ठा अभवत्, सप्तमे त्रेतायुगान्तरे, दानवैः त्रिलोकविजये, तृतीयः वामनः प्रादुरभवत्। स्वरूपं संकुच्य, बृहस्पतिपूर्वकः, आदित्यवंशमणिः, शुभे काले ब्राह्मणत्वं गत्वा, विरोचनस्य सुतं बलेः समीपं जगाम। "त्वं त्रिलोकाधिपः; सर्वं त्वयि प्रतिष्ठितम्। त्र्यङ्गुलभूमिं दातुमर्हसि, राजन्"—इति भगवानुवाच। "दास्यामि"—इति विरोचनसुतः बलिर् वामनं विज्ञाय स्वयमेव अनुमोदितवान्। स वामनः, द्विजश्रेष्ठ, त्रिभिः पदैः स्वर्गं, अन्तरिक्षं, पृथिवीं च व्याप्तवान्; भगवान् सर्वं जगत् व्यचरत्। स देहवान् स्वतेजसा सूर्यं अतिक्रम्य, सर्वदिक् प्रदेशांश्च प्रकाशयन् बभौ। स बलभद्रः सर्वलोकान् प्रकाशयन् बभौ; जनार्दनः, दैत्यसंपदं त्रिलोक्यं च गृहीत्वा, दैत्यांश्च तेषां पुत्रपौत्रैः सह पातालं नयामास। नमुचिः, शम्बरः, प्रह्लादः च विष्णुना निहताः; क्रूराश्च विनष्टाः, दिशः प्राप्तवन्तः। माधवः, भूतात्मा, ऋषिभ्यः महाभूतानि, विशेष्याणि, कालं च समग्रं, अद्भुतरूपेण दर्शयामास। तस्य देहे सर्वं विश्वं स्वस्वरूपं पश्यति; न किंचित् जगति यस्य न व्याप्यते महात्मना। स उपेन्द्ररूपः, देवदानवमानुषैः दृष्टः, सर्वान् मोहितवान्, विष्णोः तेजसा अभिभूतः। बलिः, दृढैः पाशैः बद्धः, बन्धुभिः मित्रैः च सह, विरोचनवंशः समग्रः पाताले बद्धः। ततः, सर्वदेवानां साम्राज्यं इन्द्राय दत्त्वा, महात्मा जनार्दनः, बलभद्रः, मनुष्येषु प्रादुरभवत्।